VRIJSOCIALISME EN
RELIGIE
anarchisme,anarchisten,atheistisch,bart de ligt,christenanarchisten,de werkelijkheid,god,godsdienst,intellectuele lafheid,
islam,katholicisme,maria,religie,vrijsocialisme,waarheden.
Terug naar:
de
Homepage van Rob van Es voor méér informatie
Naar bladwijzer: gelijkwaardigheid
; Intellectuele
lafheid ;
VRIJSOCIALISME EN RELIGIE
De Pinksterlanddagen in Appelscha genieten
grote bekendheid onder de anarchisten. leder jaar weer komen van heinde en ver
de bezoeksters en bezoekers naar het Kampeerterrein tot Vrijheidsbezinning. Er
zijn dan zoveel jongelui dat alleen de EO er nog maar aan kan tippen. Wat dat
betreft is er te spreken van een heel bemoedigend verschijnsel dat vooral zo
tot vreugde stemt omdat wat in Appelscha gebeurt volledig in strijd is met de
gangbare mening dat de tegenwoordige jongelui nergens meer voor zouden staan en
niet meer in beweging zouden zijn te krijgen.
Appelscha is het levende bewijs dat een
dergelijk verwijt aan de linkse jonge mensen volslagen onzinnig is en
waarschijnlijk alleen maar wordt ingegeven door nostalgie bij een aantal
ouderen die uitsluitend nog aan hun eigen jeugd terugdenken en geen oog meer
hebben voor wat op het ogenblik gebeurt. Dit jaar bestaat het kampeerterrein 60
jaar.
Misschien was dat aanleiding voor nog meer
jongelui - maar zeker ook ouderen - om naar Appelscha te trekken, voorzien van
tenten en dergelijke kampeeruitrusting. En daar in het Noorden was heel wat te
doen aan discussies, genoeglijk bijeenzijn, voorstellingen van “Vuile Mong en zijn vieze gasten” en lezingen, onder andere van
mijzelf. Het ging in mijn lezing over de verhouding tussen vrijsocialisme
of anarchisme en religie, een thema dat vandaag weer aan belang wint doordat
een bepaald soort relativisme in de mode is gekomen dat het denken degenereert
tot wat ik “intellectuele
lafheid” wens te noemen. Alles wordt vlees noch vis en ieder heeft niet
alleen recht op het zijne, maar ook nog als vanzelfsprekend op een eigen
universele waarheid, zonder dat ook maar iemand de moed heeft zo'n waarheid in
het licht van de rede, of beter nog van de logica, te beoordelen. Alles is goed
als het maar op de een of andere manier onder de rubriek “cultuur” gerangschikt
kan worden. Uiteraard heeft iedereen recht op zijn eigen voorstelling van de
werkelijkheid, al was het alleen maar omdat het ten enen male onmogelijk is om
iemand zo' n eigen voorstelling af te pakken. Als je je dan ook nog realiseert
dat dergelijke voorstellingen vaak een sterke geruststellende werking op de
mensen hebben, dan is het al helemaal duidelijk dat het zelfs onmenselijk
zou zijn dat de mensen af te willen pakken. Daarom gaat het dan ook niet, het
gaat uitsluitend om de vraag welke “waarheden” stand kunnen houden voor het
logische denken of, anders gezegd, welke waarheden samenvallen met het
wezenlijke van de werkelijkheid. En natuurlijk ook om de vraag welke berusten
op al of niet collectieve ficties. Nieuwere stromingen in het denken houden
zich verre van “universele kwesties”, men vindt dat er geen waarheid is en
gebruikt dat standpunt gretig om dan ook maar geen uitspraken over de
werkelijkheid meer te doen, uiteraard onder begeleiding van modieuze kreten als:
"wij weten niet hoe het zit met de werkelijkheid", "de
werkelijkheid bestaat niet, slechts werkelijkheden" en "er zijn net
zoveel werkelijkheden en waarheden als er mensen zijn". Gezien in het
licht van deze nieuwe mode, deze intellectuele lafheid, is het niet verwonderlijk dat ook de
anarchisten maar weer eens vragen naar de verhouding tussen anarchisme en
religie, maar tegelijkertijd mag dat verbazing wekken omdat juist het
anarchisme zich vanuit de aard der zaak niet kan verenigen met welke hogere
macht dan ook. Dus: alleen al op grond van de eigen definitie van
anarchisme is de vraag naar de verhouding tot religie of godsdienst niet
passend. Het antwoord is namelijk al bij voorbaat gegeven: anarchisme is
volstrekt atheistisch, ondanks het feit dat er
anarchisten zijn die zichzelf “christenanarchisten” noemen. Dat was dan ook de
strekking van mijn betoog.
Overigens was het wel aardig dat 's
morgens Appelscha in de lucht was via een radioprogramma van de VPRO, verzorgd
door Paul v.d. Gaag. In dat programma mocht ik, vooruitlopend op mijn lezing
van diezelfde middag, een essay uitspreken. De tekst daarvan is uiteraard erg
beknopt, maar, mede op verzoek van een aantal vrijdenkers in Appelscha, laat ik
hem toch hierbij volgen:
In de loop der tijd zijn er al heel wat
discussies gevoerd over de vraag of de godsdienst te verenigen is met vrijsocialisme. Daarbij gaat het dan vooral om de
christelijke godsdienst en daarvan in het bijzonder die van de reformatie.
Bekend zijn in dit verband bijvoorbeeld de christenanarchisten, die voor de
tweede wereldoorlog een uitstekende vertegenwoordiger hadden in de vrijzinnige
dominee Bart de Ligt, die zoals bekend, zijn hele leven lang gelovig is
gebleven, zij het dan dat hij al spoedig de kerk de rug toekeerde. In de
reformatorische vorm van christendom stelt men de persoonlijke verhouding van
de mens tot zijn god op de voorgrond. In deze verhouding gaat god evenwel nog
steeds boven de mens uit, zoals dat trouwens in alle godsdiensten het geval is.
De directe verbinding tussen god en de mens heft deze hoog-laag verhouding niet
op.
Uitgaande van vrijsocialisme is het qua definitie al bij voorbaat
uitgesloten dat er zo'n hoog-laag verhouding zou kunnen bestaan, omdat in dat vrijsocialisme gesteld wordt dat niets en niemand de
individuele mens te boven gaat. Dus zou dat ook voor die persoonlijke god
moeten gelden. Vrijsocialisme of anarchisme is niet
te rijmen met welke god dan ook, zelfs niet als het er een is waarmee men meent
op gelijke en vriendschappelijke voet te kunnen staan. Een god die de gelijke
is van de mens is geen god. Moet hij dat wel zijn, dan kan hij niet anders dan
een hogere maat zijn. Dat geldt ook als hij binnen de mens gedacht wordt, ook
dan stelt hij als een soort van hoger moreel principe de maat. De god van de
vrijzinnige christenen, hoe aantrekkelijk ook en hoe menselijk, is voor de
anarchist volstrekt onaanvaardbaar. Over het katholicisme behoeven we het
eigenlijk helemaal niet te hebben, want daarin wordt de verhouding tussen de
mens en god bepaald door iets van buitenaf: in de eerste plaats
christus, die als “middelaar” tussen de mens en god gedacht wordt en ten tweede
Maria die als iets dergelijks fungeert. Daarna komen dan nog eens de kerkvaders
een duit in het zakje doen. Een persoonlijke verhouding is daar dus volstrekt
uitgesloten. Daarom kan er van gelijkwaardigheid ook geen sprake zijn. Bij de islam ligt de
verhouding in principe net zo, met overigens dit verschil dat het in die
godsdienst nog meer gaat om de onvoorwaardelijke onderworpenheid aan god,
vooral wat betreft het gedrag in het dagelijkse leven. Het is eigenlijk te gek
dat er vandaag de dag nog gesproken moet worden over een eventuele verhouding
tussen vrijsocialisme en religie. Voor de vrijdenkers
is er geen probleem, zij erkennen geen goden en dat betekent, overigens in alle
sympathie, dat de christenanarchisten in hun ogen halfslachtig zijn, bevangen
als zij kennelijk zijn door de vrees om toch ooit nog eens door hun god ter
verantwoording geroepen te worden. Daar komt nog bij dat het tegenwoordig mode
is om alles zonder enig onderscheid in zijn waarde te laten. Dat relativeren
leidt ertoe dat de logica moet wijken voor het pragmatische: als er
christenen blijken te zijn die zichzelf anarchistisch vinden, dan doet het er
niet toe dat dit volstrekt onlogisch is. Ze zijn er en dus moet dat feit zonder
commentaar en heel welwillend aanvaard worden.
Bovenstaande
tekst is geschreven: door Jan Vis, filosoof.
Terug naar:
de
Homepage van Rob van Es voor méér informatie
Zijn e‑mail adres luidt: ...
webpagina:
…
Pagina's
zijn door mij uit het tijdschrift van De Vrije Gedachte No. 237 juli/aug.1993
overgenomen.
Aangezien
de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten maar juist voor alle mensen,
is het citeren uit mijn werk zonder meer
toegestaan. Wel echter zou ik het op prijs stellen dat het citeren vergezeld
gaat van een duidelijke bronvermelding! (Jan Vis)
|
|