DE UNIVERSITEIT VOOR HUMANISTIEK EN HET ATHEISME

AI weer enige tijd geleden, namelijk op maandag 7 september 1992, hield Prof. Dr. Douwe van Houten een rede in de Janskerk te Utrecht. Dat was ter gelegenheid van de opening van het academisch jaar 1992/93 van de Universiteit voor Humanistiek. Douwe van Houten is rector van die universiteit. De titel van zijn rede was "Op zoek naar een levensecht humanisme". In die rede komt een passage voor over het atheïsme. Die passage getuigt helaas niet van veel inzicht in het atheïsme noch in de geschiedenis daarvan, hetgeen bij een rector van een universiteit voor 'humanistiek' op zijn minst enige verwondering mag wekken...

Op een zeker moment zegt Douwe van Houten:

“... Anders gezegd beogen we, gelijkwaardig naast elkaar, inspiratie te ontlenen aan een moreel bewogen humanisme, aan een esthetisch humanisme, en aan een beschouwend humanisme. Voor een vitaal humanisme is een dergelijk pluralisme van groot belang, juist omdat dit uitnodigt tot dialoog". Zoals uit de tekst blijkt heeft hij eraan vooraf gaand uitgelegd wat een en ander betekent. Maar dan komt het, want kennelijk bedenkt hij nog net op tijd dat er toch nog iets is dat hij niet onvermeld mag laten. Dat blijkt dan het atheïsme te zijn. Hij zegt: "Wat in het boeket ontbreekt is de atheïstische bloem; binnen de humanistische traditie een laatbloeier. Zeker in de zin van een anti-religieus humanisme, achten we de relevantie hiervan binnen onze sterk geseculariseerde samenleving betrekkelijk. Een meer principieel punt is dat we er de voorkeur aan geven ons eerder te laten inspireren door iets waar we voor staan, dan door iets waar we tegen zijn. We geven er dan ook de voorkeur aan samen te spreken met andere levensbeschouwingen en ons niet te richten op het tegenspreken ervan".

In bovenstaande tekst zitten een paar beweringen die nu niet bepaald bevorderlijk zijn voor het stellen van vertrouwen in het academische humanisme, waarvan redelijkerwijs verondersteld mag worden dat dit door de rector verwoord wordt. Als eerste de bewering dat het atheïsme binnen de humanistische traditie een 'laatbloeier' zou zijn. Bedoelt Douwe van Houten werkelijk dat de atheïsten vergeleken bij de humanisten pas net komen kijken en dat dan ook nog 'binnen' de humanistische traditie? Dat zou echt het toppunt zijn! De feiten immers liggen, ook in het verre verleden, volstrekt anders. Overal waar zoiets als 'humanisme' optreedt ligt een, met het oog op dreigend levensgevaar vaak niet nadrukkelijk uitgesproken, atheïsme aan de basis. Zo houdt de voor humanisme kenmerkende verwijzing naar de mens noodzakelijk een er aan voorafgaand besef van godloosheid in. Dat wordt tegenwoordig niet meer zo graag toegegeven, vooral omdat nogal wat humanisten liever de kerk in het midden laten en zich als “agnostisch” etaleren. Dat is wat veiliger, ogenschijnlijk wat wetenschappelijker en stellig maatschappelijk wat aanvaardbaarder. Het is minder polariserend, het klinkt minder gelijkhebberig...

Er is een onontkoombare 'ja-nee' verhouding tussen god en de mens: als de mens als een zelfstandig, aan niets en niemand onderworpen, verschijnsel aanvaard wordt, zoals in het atheïsme en eigenlijk ook in het humanisme het geval is, zijn het bestaan en de macht van god uitgesloten, en andersom: als op de een of andere manier god wordt beaamd of voor mogelijk gehouden, zelfs als dat een abstracte kosmische New Age intelligentie zou zijn, is het onmogelijk om tegelijkertijd van mening te zijn dat het om de mens zou gaan. De reden hiervoor is dat in het ene geval de mens onzelfstandig en afhankelijk is, bestaat terwille van iets hogers dat hij verplicht is waar te maken, en in het andere geval niet. Beamen dat god bestaat betekent onmiddellijk beamen dat er iets boven je uitgaat dat zowel doel als maat is. In dit geval kun je overigens best doen of je humanist bent. Heel wat godsdienstigen passen die truc toe: hun humanisme houdt in dat het gaat om de mens voorzover die een verhouding tot god heeft en zijn leven in het teken stelt van het verwerkelijken van die verhouding. Dat atheïsme vooraf gaat aan humanisme geldt ook als je, diplomatiek en vrijblijvend, beweert dat het al of niet bestaan van een god je onverschillig laat omdat hij buiten het kenbare zou vallen. Ook dan is het of het een of het ander. Humanisme, als het tenminste boven de theorie uit wil stijgen en inderdaad “levensecht” wil zijn zoals men blijkbaar op de Universiteit voor Humanistiek wil, kan niet bestaan zonder dat atheïsme eraan voorondersteld is. Dat staat dus lijnrecht tegenover datgene dat Douwe van Houten en zijn collegae ons willen doen geloven.

Hebben we het over de wat meer recente geschiedenis, dan is het wellicht verhelderend de humanisten van de Universiteit er op te wijzen dat bijvoorbeeld in Nederland het atheïsme, destijds georganiseerd in de vrijdenkersvereniging De Dageraad, al bijna een eeuw (sinds 1856) van zich deed spreken voordat na de tweede wereldoorlog (1946) het humanisme tot de oprichting van het Humanistisch Verbond leidde. En de oprichters van dat Verbond waren...precies, de atheïstische vrijdenkers van De Dageraad. Hun behoefte om een humanistische organisatie op te richten kwam niet voort uit ongenoegen met of verzet tegen het atheïsme, of, nog erger, uit onbekendheid met het atheïsme, maar uit de mening dat er hoognodig een organisatie moest komen die de maatschappelijke en geestelijke belangen van buitenkerkelijken zou gaan behartigen. Als je in deze maatschappij op wilt komen voor de belangen van een bepaalde groep zul je je in hoge mate moeten conformeren met de bestaande opvattingen over die maatschappij. Je zult dan flink moeten inbinden met je kritiek, want isolement is wel het laatste wat je wilt. Zo waren ook die eerste humanisten genoodzaakt zich niet al te fel tegen de godsdienstigen te verzetten, hetgeen menig humanist tot op de dag van vandaag spijt...

Het atheïsme verdween van de voorgrond, maar intussen is het toch een sterke stroming binnen het Humanistisch Verbond gebleven. Helaas raakt dit feit tegenwoordig steeds meer uit het zicht sinds een toenemend aantal min of meer vooraanstaande humanisten in de ban geraakt is van allerlei romantische dromerijen over “verbondenheid met het Al” en “dat wat boven ons mensen uitgaat”, kortom, zich religieus opstellen. Een romantiek overigens die het niet slecht doet bij de algemeen aanvaarde godsdienstige levensbeschouwingen. Er valt dan tenminste nog te praten, nietwaar...!

Waarop mijn betoog dus neerkomt is: het atheïsme is bepaald geen laatbloeier en het is al helemaal geen stroming of opvatting binnen het humanisme, ondanks het feit dat er onder de humanisten heel veel atheïsten zijn. Ik durf zelfs de gedachte te verdedigen dat, als het een al binnen het ander zou moeten zijn, het humanisme met meer recht binnen de godloosheid gesitueerd kan worden.

Te denken dat het atheïsme, door Douwe van Houten gemakkelijk “antireligieus humanisme” genoemd, slechts een betrekkelijke relevantie binnen onze geseculariseerde samenleving zou hebben, is niet alleen kinderlijk, maar ook nog volstrekt in strijd met de feiten. Wij vrijdenkers, die ronduit voor ons atheïsme uitkomen, bemerken voortdurend dat de mensen een grote behoefte hebben aan duidelijk uitgesproken atheïsme, aan verzet tegen de al of niet verhulde dwingelandij van de godsdienstigen (ook die van de Islam), aan heldere argumentatie tegen het geloof aan een hogere macht en een radicale stellingname voor de mens als zelfstandig verschijnsel. En nu blijkt ook nog dat het academische humanisme afwijzend staat tegenover het atheïsme. Mij dunkt dat dit bepaald geen geringe relevantie is! Als het humanisme nu ook al bakzeil haalt dan wordt het inderdaad de hoogste tijd dat de vrijdenkers maar weer eens ouderwets lastig gaan worden...

Overigens kan ik me best voorstellen dat genoemde behoefte aan duidelijk en radicaal atheïsme buiten het gezichtsveld valt van diegenen die van mening zijn dat “het gesprek” alleen maar mogelijk is als je lief voor elkaar bent en van daaruit met grote nadruk en bij voorbaat stelt dat je niet tegen de opvattingen van andersdenken bent, omdat je er zeker van wilt zijn dat de mogelijkheid uitgesloten is dat er polarisatie optreedt. Dat men bevreesd is voor polarisatie lijkt alleszins redelijk, maar in feite maak je juist dan het gesprek zinloos. De modieuze behoeft om een vriendelijke en redelijke indruk te maken is de zekerste garantie dat het zozeer verlangde gesprek blijft steken in bijzaken, waartoe ik ook en niet in de laatste plaats het academische getheoretiseer reken. Zo ongeveer iedereen is tegenwoordig bang voor polarisatie, voor onverbloemde standpunten en gedachten, bijna iedereen wil over komen als een redelijk mens die een ander geheel en al in zijn waarde laat, maar met al die beleefdheid komt zelden meer het onderste uit de kan, terwijl er wel van een grote mate van intellectuele burgerlijkheid te spreken is. En het zogenaamde gesprek is in feite nauwelijks meer dan o zo fatsoenlijke “social talk”.

Bovendien: sinds wanneer staat het vast dat tegensprekers niet bereid zijn om met hun tegenstanders een gesprek aan te gaan? Staan de atheïsten er om bekend dat het onmogelijk is met hen een gesprek te voeren? Wijst de geschiedenis van het atheïsme dat uit? Mij dunkt dat het precies andersom ligt: de atheïsten zijn, zowel in het verleden als tegenwoordig, almaar uit op gesprekken met godsdienstigen en religieuzen. Maar helaas zijn die het steeds die elke discussie afhouden of laten smoren in onaanvechtbare geloofsartikelen waarop de atheïsten inderdaad alleen maar kunnen reageren door kletskoek te roepen. Wat zou je hierbij nog beleefd blijven? Men neemt niet eens de moeite om met behoorlijk navolgbare uitspraken te komen! Het is waar, juist door zo' n harde reactie worden de atheïsten aangezien voor onverdraagzame en niet aanspreekbare stijfkoppen. Maar dat is altijd nog te verkiezen boven beleefde en modieuze oppervlakkigheid, zoals die naar ik vrees door de Universiteit voor Humanistiek voorgestaan wordt. In die richting lijkt namelijk nog een uitspraak van Douwe van Houten te wijzen, gedaan in dezelfde rede: "Het doorgaans leerstellige karakter van het levensbeschouwelijke discours laten we zodoende achter ons. Wat blijft is een appel na te denken over de kwaliteit van het leven en vervolgens na te denken over de beoordelingsgrondslagen die hierbij worden gehanteerd. Beide zijn echter betrekkelijke zaken, houdbaar tot nadere aankondiging".

Tenslotte nog dit: kennelijk definieert ook Douwe van Houten het begrip “atheïsme” nog steeds negatief. Hoewel ik van mening ben dat men zo langzamerhand beter moest weten is het wel enigszins te begrijpen, want het woord atheïsme is op zichzelf een negatie, a-theïsme. Toch is het anderzijds nogal slordig om aldus tewerk te gaan, ook ten aanzien van een grote schare humanisten. Ten eerste blijf je bij het hanteren van die negatieve definitie onvermijdelijk bevangen in het theïsme, het godsgeloof dus. Alles wat je dan over het atheïsme zegt is op negatieve wijze afgeleid van dat godsgeloof en daardoor bepaalt dat laatste de betekenis en de inhoud van het eerste. Daarmee doe je aan dat eerste, het atheïsme, groot onrecht. Ten tweede veronachtzaam je het feit dat de werkelijke verhoudingen anders liggen. Niet het theïsme doet betrouwbare uitspraken over reële verhoudingen in en van de werkelijkheid, maar juist het atheïsme. Atheïsme, maar dan positief gedefinieerd als “de zekerheid dat de mens zelfstandig is” (niets beneden of boven zich heeft), is geen tijdelijke en plaatselijke cultuuruiting van onvolwassen mensen zoals de godsdiensten dat zijn, maar het is een inzicht in de werkelijke verhoudingen, zelfs als het zo nu en dan de plank mis slaat. Er is stellig een heleboel kritiek op het atheïsme mogelijk en noodzakelijk, maar ondanks alles blijft gelden dat godsdiensten zich verhouden tot atheïsme als onvolwassen onzin tot waarheid.

Ik weet dat dit, gemeten naar tegenwoordige intellectuele waardeoordelen, een harde en ongenuanceerde uitspraak is. Het feit echter dat hij niet in het (post-)moderne halfslachtige denken past betekent niet dat hij daarom onjuist zou zijn. En het betekent ook niet dat er geen gesprek over te voeren zou zijn. Ik nodig Douwe van Houten dan ook vriendelijk uit in dit blad krachtige tegenspraak, hoe radicaler hoe beter, te laten horen...

Bovenstaande tekst is geschreven: door Jan Vis, filosoof.

Terug naar: de Homepage van Rob van Es voor méér informatie

Zijn e‑mail adres luidt: ...

webpagina: …

Pagina's zijn door mij uit het tijdschrift van De Vrije Gedachte No. 232- februari 1993 overgenomen.

Aangezien de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten maar juist voor alle mensen, is het citeren uit mijn werk zonder meer toegestaan. Wel echter zou ik het op prijs stellen dat het citeren vergezeld gaat van een duidelijke bronvermelding! (Jan Vis)

website analysis

website analysis
online hit counter