DAT VERFOEILIJKE INDIVIDUALISME

mei 1994 / no. 245

Naar het begin

individualisme,individualisering,kapitalisme,kapitalist.

Naar start pagina

Naar: een grens te ver individualisme voorstelling gedrag – Jan Vis

Naar: eenindividualistischebeschouwingvolwassenindividualiteitdvg242-Jan Vis

Naar: individualismekapitalismesocialismedvg - 243 – Klaas de Boer

Naar: individualistischebeschouwingenkapitalismedvg - 244 – Dhr. H. Atsma

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg245-Jan vis

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg246-Jan Vis (eerste vervolg)

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg247-Jan Vis (tweede vervolg)

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg248-Jan Vis (derde vervolg)

Naar bladwijzer: De Arbeider Caesar ;

DAT VERFOEILIJKE INDIVIDUALISME

Zonder dat hij dit van tevoren kon weten heeft Klaas de Boer bij voorbaat al een soort van weerlegging van mijn verhaal over individualisme geschreven in het maart-nummer van dit blad. Maar Atsma heeft dit welbewust gedaan in het april-nummer. Hij bedoelde natuurlijk mijn verhaal te weerleggen, maar in feite heeft hij er, behalve wat onjuistheden, alleen maar datgene aan toegevoegd wat ik met een paar korte zinsneden op pagina 4, links bovenaan, heb aangeduid.

Het verwijt van Atsma dat ik voorbij zou gaan aan het leed dat uit kapitalisme, als praktische manifestatie van individualisme, voortvloeit slaat natuurlijk nergens op. In een artikel ga je altijd wel ergens aan voorbij, het is maar net wat de lezer ervan verwacht. Maar het is ook onjuist: ten eerste heb ik er wel degelijk op gewezen, ook in allerlei andere publicaties, ten tweede is dat leed door een menigte al of niet socialistische schrijvers uit en te na beschreven zodat het in feite onmogelijk is er langsheen te gaan of er nog iets aan toe te voegen en ten derde ging het mij helemaal niet om het beschrijven van dat leed, maar om een enigszins nieuwe gedachtegang over het individualisme op tafel te leggen. Dat neemt niet weg dat de genoemde bijdragen waardevolle aanvullingen zijn op mijn verhaal en er tot op zekere hoogte (ongewild) een bevestiging van zijn.

De westerse wereld

In de westerse wereld speelt het individualisme een belangrijke rol. De westerse cultuur kan getypeerd worden als onder andere de verwerkelijking van de mens als individu. Dat is een noodzakelijk en onvermijdelijk proces, want tenslotte zal ieder mens toch naar zijn eigen identiteit moeten kunnen leven en zo getrouw mogelijk zichzelf zijn. Dat proces van individualisering brak bij de Romeinen definitief door. Zij kwamen bijvoorbeeld in hun kunst met iets dat voor die tijd geheel nieuw was, namelijk het gelijkende portret. Zo' n portret moest de individuele trekken van een bepaald persoon weergeven zodat je kon zeggen: "Zo ziet Julius Caesar er in het echt uit". Een soort van pasfoto dus. Het ging bij die Romeinen niet om de een of andere idee waarmee een bepaalde figuur geassocieerd werd - zoals dat voordien, onder anderen bij Grieken en Egyptenaren het geval was - maar om de individuele persoon, als een uniek geval temidden van andere unieke gevallen. Die bij de Romeinen beginnende ontwikkeling heeft zich in de westerse wereld voortgezet. Je ziet dan ook dat langzaam maar zeker de mens als individu op de voorgrond treedt. Hij maakt zich los uit het naamloze geheel dat in de oudheid als essentieel beschouwd werd en gaat ertoe over zich naar zijn eigen individualiteit waar te maken.Of je dat nu leuk vindt of niet, dat is het wat zich in de westerse cultuur afspeelt en het heeft geen enkele zin, ja het is zelfs naïef, om zoiets te willen ontkennen of af te schaffen.

De kapitalisten

De westerse mensen zijn bezig zichzelf als individu te realiseren. Dat betekent als eerste dat zij zich af gaan zonderen van de andere mensen. Zij ontkennen die andere mensen. Het is nu eenmaal een onontkoombare waarheid dat ik iemand anders ben dan jij. De ander, 'jij', komt noodzakelijk voor de dag als 'niet-ik'. Als een mens dan doende is zichzelf te zoeken en te vinden zijn de andere mensen voor hem (dat betekent ook 'haar') een negativiteit, iets waarmee hij niets te maken wil hebben en die hij bij gelegenheid zelfs uit de weg wil ruimen. Ik pleeg die situatie te benoemen met de individu als particulier. Onder 'de individu' versta ik in dit verband 'de mens als individu'. De individu als particulier gaat zich breed maken.

Hij komt namelijk tot het besef dat eigenlijk de hele wereld van hem is en dat die dus hoognodig in bezit genomen moet worden. Waarom dat besef in de (elke) mens leeft laat ik nu even buiten beschouwing, (lees hiervoor het hoofdwerk Beweging en Verschijnsel deel1, 2 en 3) mij dunkt dat er in de praktijk voldoende aanwijzingen zijn te vinden dat de mensen alles in bezit willen nemen, enerzijds in materiele zin, anderzijds in immateriële zin in de vorm van kennis. Ook wijs ik er op dat dit besef weliswaar een rampzalige uitwerking heeft, voorlopig, maar dat het op zichzelf absoluut niet kwalijk is. Dat is het niet omdat het in het verschijnsel mens besloten ligt: hij heeft als laatste verschijnsel al het voorgaande tot inhoud. De individu als particulier die dit probeert waar te maken en die alles in bezit wil nemen en die zich dus aan het breedmaken is, noem ik de kapitalist. Hoewel het voor veel mensen niet leuk is om toe te geven moet toch erkend worden dat die kapitalisten die het best in hun opzet geslaagd zijn, op de weg van het individualisme vooraan lopen. Dat wordt dan ook altijd aangevoeld en het leidt tot de onweerstaanbare drang in iedereen om zelf ook zover als mogelijk te komen. En niet ten onrechte associeert men dit met het verwerven van een zo groot mogelijke vrijheid, althans onafhankelijkheid.

De proletaar

Het is beslist niet anders denkbaar dan dat in principe elke westerse mens bezig is zichzelf tot kapitalist omhoog te werken. Voor een ieder geldt nu eenmaal dat de (westerse) cultuur noopt tot het zich ontwikkelen tot individu. Iedere westerling - voorzover alsnog onvolwassen qua cultuur - komt noodzakelijk voor de dag als particulier en tegelijkertijd als kapitalist. De meeste mensen willen desnoods wel beamen dat dit proces aan de gang is, als er maar rekening mee wordt gehouden dat het niet om iedere westerling gaat, maar om iedere westerling min één ! Vandaar dat men het altijd over ze heeft: “Ze zijn materialisten en willen alles hebben, ze zijn kapitalisten.." en dergelijke waardeoordelen. Intussen ligt het wel in de logica dat de meesten het niet zo erg ver brengen in de kapitalistische strijd. Zij zijn onvermijdelijk min of meer het slachtoffer van de cultuur waarvan zij zelf deel uitmaken en waarin zij graag zelf ook omhoog zouden willen komen. Dat komt voornamelijk doordat, naarmate sommigen wel slagen, de overigen aan die winnaars onderworpen worden. Die nemen immers alles in bezit! De mislukte kapitalisten zijn de proletaren, ook wel ten onrechte arbeiders genoemd. Tegenwoordig hebben zij het in de westerse wereld niet meer zo slecht, hetgeen in niet onbelangrijke mate te danken is aan hun eigen optreden. Zoals bekend hebben zij de meer geslaagde kapitalisten een heleboel rechten afgedwongen en bezittingen opgeëist, enerzijds omdat zij de verdeling van de koek wel wat erg onrechtvaardig vonden - wat zij natuurlijk ook was - en anderzijds omdat zich ook in hen het zich breedmaken deed gelden.

Infrastructuur

Iedere zich ontwikkelende particulier zoekt zich boven de status van proletaar uit te werken. Dat betekent dat hij de banden van zijn afhankelijkheid moet verbreken en zelf aan de slag moet gaan. Je ziet dan ook dat iedere westerling, die maar even de kans krijgt, een zaakje begint. Hij wil eigen baas zijn. Dat moet natuurlijk wel mogelijkheden bieden. Er moet een gat in de markt zijn. Als dat er inderdaad is gaat de westerse mens aan de gang en daarbij is hij gewoonlijk niet bepaald lui. Hij werkt zich te pletter, maar niet met flauwe kul: datgene dat uit zijn handen of hoofd komt moet voor de mensen nut hebben. Heeft het dat niet, dan kan hij zijn 'zaakje' wel vergeten. Het welslagen van het 'zaakje' betekent dat er weer aan een bepaalde behoefte van de mensen voldaan is. Dat geldt ook als en voorzover zo'n behoefte valselijk opgewekt is, door reclame onder andere. Zo ontstaat er een heel fijnmazige infrastructuur van productie, voorzieningen en diensten die allemaal hun al of niet fictieve nut hebben. En iedere min of meer geslaagde kapitalist verdient er zijn centje aan...

Ik stel dus dat de maatschappelijke infrastructuur te danken is aan mensen die zich van hun proletaar-zijn bewust werden en die de weg naar het kapitalisme ingeslagen zijn. Die infrastructuur is volledig te danken aan al diegenen die een 'zaakje' begonnen. In feite dus al diegenen die bij zichzelf de ontwikkeling tot individu in gang gezet hebben en letterlijk 'de baas' wilden zijn. In zekere zin is dat een anarchistische aangelegenheid omdat de betrokkenen het zelf gingen uitzoeken.

Het zaakje

Over de zaakjes van de zich tot individu ontwikkelende mensen is nog wel het een en ander te zeggen, maar ook recht te zetten. Ten eerste is het een feit dat het er steeds om begonnen is winst te maken, dat wil zeggen: het gaat niet alleen om het voorzien in het levensonderhoud, maar ook en vooral om het in bezit nemen van zoveel mogelijk dingen. Op grond daarvan is te stellen dat de kapitalist nu niet bepaald menslievend is! Zijn medemensen zijn of winstobject of verwaarloosbare lastposten. Maar, ten tweede, leidt het zich breedmaken van de kapitalist ertoe dat er allerlei spullen en voorzieningen komen. Het is een funeste (socialistische en communistische) denkfout te menen dat overheden en regeringen voor die spullen en voorzieningen zorgen. Vooral tegenwoordig doen die maar al te graag of dit wel het geval is, maar onveranderlijk is hun gedoe slechts een reactie op wat er in de maatschappij - als in zichzelf werkzame verzameling individuen ondernomen wordt. Pas als er het een en ander tot stand is gekomen wil het wel eens voorkomen dat regering en overheid enigszins regulerend optreden. Hoe dan ook, alle voorzieningen en spullen zijn op de een of andere manier te danken aan initiatieven van mensen die zich breed willen maken en de status van proletaar achter zich willen laten. Je kunt stellen dat juist het mensonvriendelijke kapitalistische gedoe van de particulier leidt tot de aanwezigheid van spullen en voorzieningen, kortom: tot een enigszins veilig gesteld bestaan. Dat is zeker een paradox, maar dan wel een die nodig eens onder ogen gezien zou moeten worden!

Onjuiste kretologie

Er wordt vanuit zogenaamd linkse kringen voortdurend geroepen dat 'de kapitalisten' maar hun gang kunnen gaan en dat de vrije markt een vloek voor de mensheid zou zijn. Ook Atsma komt daarmee. Onzin! Ten eerste kunnen de kapitalisten helemaal hun gang niet gaan. Zij worden in hun gedoe belemmerd door het feit dat er steevast nog een paar zijn die zich breed willen maken en die dus flink in de weg lopen. Daarbij behoren ook de proletaren die, van allerlei nobele sociale idealen bezield, hun rechtmatige aandeel opeisen. In het gewoel dat daarvan het gevolg is sluit men uit pragmatische overwegingen al gauw contracten en komt men tot bepaalde regels die na verloop van tijd al dan niet door overheden tot wet verheven worden. Dat is geen zaak van menslievendheid, maar van zelfbehoud: zonder regulering van de strijd van allen tegen allen om het bezit van de wereld kan niemand iets bereiken. Die regulering komt dus noodzakelijk aan het gewoel mee! Ten tweede is het zonder meer onjuist te beweren dat er een vrije markt zou zijn. Net zo goed als de particulieren onderling hun strijd reguleren doen de ondernemingen dat. Zelfs de doorgaans verguisde concurrentie werkt regulerend: je kunt niet zomaar naar believen prijzen stellen. Op de een of andere wijze moet je toch zo goedkoop mogelijk zijn want anders raak je je producten nog niet aan de straatstenen kwijt. Het feit dat men binnen het kader van zo goedkoop mogelijk op allerlei wijzen zijn voordeel met de productie, handel en distributie doet, laat ik nu even buiten beschouwing omdat ook dat binnen de perken moet blijven. Het bovenstaande is uiteraard een beschouwing in grote lijnen, maar mijn bedoeling is duidelijk: er wordt me teveel onzin geklapt over het kapitalisme en de westerse wereld. Dat er heel veel essentieels aan die wereld mankeert is evident, maar het zou goed zijn die mankementen eens zonder die ingekankerde kretologie en taboes te overdenken.

Een utopie is gemakkelijk...

Het is gemakkelijk de een of andere utopie te verzinnen. Je zet alles wat je leuk vindt maar op een rijtje, rangschikt het een beetje, brei het in gedachten zo logisch mogelijk in en aan elkaar en ziedaar: een betere wereld! Vervolgens kun je proberen je medemensen ervan te overtuigen dat het inderdaad een bétere wereld is zodat je misschien tenslotte een ideologie van de grond krijgt. Je hebt dan een prachtig instrument ter beschikking waarmee je andere mensen, die geen zin in jouw betere wereld hebben, verwijten kunt gaan maken en beschuldigen van laksheid, onverschilligheid, kortzichtigheid, apathie en zo meer. Maar je kunt beter realist blijven...Ik daag iedereen uit mij een concreet voorbeeld te geven van een staat of een samenleving waarin op vergelijkbare of betere wijze de individuele mensen beschermd zijn (zowel juridisch als materieel), waarin het onvoorwaardelijk erkennen van een ieders recht op bestaan zover als in die kapitalistische westerse wereld in het bewustzijn van vrijwel alle weldenkende mensen doorgedrongen is (waarachtig socialisme) en waarin zo'n verfijnde infrastructuur (beschikbaarheid en toegankelijkheid van voorzieningen) op alle mogelijke gebieden aanwezig is. Ik zeg bij voorbaat al: een dergelijk voorbeeld is met geen mogelijkheid te geven! Wil ik nu beweren, zoals Atsma suggereert, dat het zo best is in die kapitalistische westerse wereld en dat je alles maar op zijn beloop moet laten? Natuurlijk niet! Ik heb er trouwens in mijn gewraakte artikel al op gewezen dat je steeds moet proberen alles in goede banen te leiden.

Dat is geen intellectuele bla-bla maar een doodgewone realiteit die ook door Atsma niet veranderd kan worden. En ook: de mening dat gezamenlijke strijd, idealistische gedrevenheid en dergelijke op den duur tot “een levensmogelijkheid voor mens, plant en dier” zullen leiden is op zijn beurt duidelijk het godsgeloof van Atsma, kompleet met het komende paradijs.

Gaat op dit moment toch iemands voorkeur uit naar een bestaande, meer sociale, maatschappij, dan zal zij of hij zich naar een zogenaamd Marxistische staat moeten begeven, waarin alleen de bonzen zich als individu mogen gedragen - dat is geen 'misbruik', maar dat is structureel - en de gewone mens zo ongeveer van alles verstoken is, zelfs van zijn eigen individuele persoonlijkheid. Wil je daarheen, dan moet je je overigens wel haasten!

Wordt vervolgd…!

Bovenstaande tekst is geschreven: door Jan Vis, filosoof.

Pagina's zijn door mij uit het tijdschrift van De Vrije Gedachte No. 245 mei 1994 overgenomen.

Aangezien de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten maar juist voor alle mensen, is het citeren uit mijn werk zonder meer toegestaan. Wel echter zou ik het op prijs stellen dat het citeren vergezeld gaat van een duidelijke bronvermelding! (Jan Vis)