DAT VERFOEILIJKE INDIVIDUALISME

een tweede vervolg ( juli/aug. 1994 )

Naar het begin

individualisme,individualiteit,identiteit,kapitalisme,sociaal democratie,zelfbewustzijn.

Naar Startpagina

Naar bladwijzers : een calculerende burger

Naar: dat verfoeilijke individualisme ( derde vervolg )

Naar: een grens te ver individualisme voorstelling gedrag – Jan Vis

Naar: eenindividualistischebeschouwingvolwassenindividualiteitdvg242-Jan Vis

Naar: individualismekapitalismesocialismedvg - 243 – Klaas de Boer

Naar: individualistischebeschouwingenkapitalismedvg - 244 – Dhr. H. Atsma

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg245-Jan vis

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg246-Jan Vis (eerste vervolg)

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg247-Jan Vis (tweede vervolg)

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg248-Jan Vis (derde vervolg)

Terug naar: de Homepage van Rob van Es voor méér informatie

( Doe uzelf een plezier en lees dit artikel in zijn geheel.)

DAT VERFOEILIJKE INDIVIDUALISME

een tweede vervolg

Het politieke socialisme, dat de grondslag vormt van de zogenaamde Sociaal Democratie, heeft er zich vanaf het begin op voor laten staan wetenschappelijk van aard te zijn. Ook in het artikel van Klaas de Boer in De Vrije Gedachte van juni jongstleden wordt gewezen op de noodzaak van een wetenschappelijk ideaal. Volgens mij klopt hier niets van...

Het is inderdaad een feit dat de socialisten, dus diegenen die een bepaalde politiek voor staan, voortdurend een beroep op wetenschappelijkheid doen. Wat mij opvalt is dat vooral de socialisten uit de Marxistische wereld daar een handje van hebben. Zij durven daarbij nog verder te gaan, want zij ontlenen aan die wetenschappelijkheid het recht om hun ideologie een absoluut en universeel karakter te geven. Doordat het allemaal wetenschappelijk uitgedacht is, is het ook 'waar' en omdat het 'waar' is mag van een ieder verlangd worden zich ernaar te voegen en ernaar te handelen. Bovendien mag als zeker gesteld worden dat het ideaal zich in de toekomst zal verwerkelijken, zodat er nu reeds maatregelen genomen mogen en moeten worden die de ideologie zullen bevestigen en het ideaal naderbij brengen. Dat betekent dat er macht uitgeoefend gaat worden en daarin is vanzelfsprekend verondersteld dat elk verzet genadeloos onderdrukt en elke tegenspraak in de kiem gesmoord mag worden, uiteraard terwille van de nieuwe waarachtige wereld waarin iedereen die zich met de regels, normen en waarden akkoord verklaart opgenomen zal worden. Wat is dan nog het verschil met die andere absolute en universele ideologie, namelijk die van de godsdienst?

Alleen socialisme wetenschappelijk?

Toen in de vorige eeuw allerlei intellectuelen stap voor stap het socialistische gedachtegoed ontwikkelden en formuleerden deden zij dat temidden van een menigte andere intellectuelen, vogels van diverse pluimage die allemaal één ding gemeen hadden: zij waren stuk voor stuk en gezamenlijk tot de overtuiging gekomen dat de werkelijkheid, en dan speciaal onze wereld, op wetenschappelijke wijze begrepen kan -en moet - worden. Dat was een voortzetting van de ideeën van de 'Verlichting' die in feite deze culturele betekenis had dat de mens zijn eigen zelfbewustzijn ontdekte en het, na enige tijd, als de maat voor al het kennen en begrijpen stelde. Omdat dit zelfbewustzijn rechtstreeks verband houdt met het denken, dat wil zeggen het analyserend, rubricerend en controlerend benaderen van de verschijnselen, kwam ook dat volop in de aandacht te staan. Sterker nog, het denken werd al spoedig beschouwd als het gereedschap bij uitnemendheid om een toekomstige wereld, met de daarin passende mensen, te ontwerpen en, nauwgezet aan de hand van dat ontwerp te construeren. Uiteraard ging men als eerste dat gereedschap slijpen en verder voor zijn taak geschikt maken. Er ontstond een uitgebreid regelstelsel en normstelsel voor het denken, met de bedoeling de betrouwbaarheid ervan te verzekeren. Gezien in dit licht spreekt het vanzelf dat het in de 19e eeuw wemelde van de denkers die er, in de euforie van hun in feite nog prille en onbedorven, maar in wezen volstrekt kinderachtige denkwerk, zonder meer van uitgingen dat zij de wetenschappelijke 'waarheid' in pacht hadden. Dat geldt dus ook voor al die socialistische denkers, maar waarom het gaat is je te realiseren dat zij geenszins exclusief waren: zij waren enkelen uit velen, theologen, filosofen, staatslieden, juristen, economen, militairen en zomeer. De claim wetenschappelijk te zijn was dus niet aan die socialisten voorbehouden al lieten zij er zich op voorstaan, neen, iedere intellectueel kwam daar destijds mee...Temidden van al die intellectuele zelfoverschatting waren er natuurlijk ook enkelen waarvan vooral achteraf bleek dat zij terecht het predikaat wetenschapper claimden, maar het algemene beeld van die tijd was toch zoals hierboven geschetst.

Hedendaags socialisme

Voorzover er nog hier en daar van politiek socialisme gesproken kan worden blijkt ook daarbij de aanspraak op wetenschappelijkheid gehandhaafd te worden en ook daarbij is dat door en door misleidend. Er is namelijk in de moderne wereld niets dat niet wetenschappelijk aangepakt wordt. Voor letterlijk elk probleem en voor elk plan wordt de wetenschap te hulp geroepen en die mag dan niet zomaar uit de losse hand opereren, zoals bijna steeds het geval was in de vorige eeuw maar strikt volgens de normen en regels van de moderne wetenschap, zo goed mogelijk zakelijk gecontroleerd en ondersteund door een zo breed mogelijke wetenschappelijke élite. Zou er onder deze omstandigheden sprake zijn van enigerlei wetenschappelijk karakter van het socialisme, dan zou het in de algemeenheid van het moderne denken spoorloos opgaan en daarmee zichzelf opheffen. Het socialisme zou wetenschap geworden zijn en een algemeen aanvaarde geldigheid hebben verkregen. Voor een deel is dat inderdaad het geval, maar wat dat betreft blijkt er geen verschil met andere politieke stromingen te zijn: allemaal zakken deze min of meer weg in de betrekkelijke uniformiteit van de moderne wetenschappelijk georienteerde cultuur.

Anderzijds echter is het uitermate opvallend dat over het algemeen de socialisten door blijven borduren op oude 19e eeuwse stramienen, zoals daar zijn socialisatie van de productiemiddelen, bestrijding en afschaffing van het kapitalisme en van bovenaf geregelde maatschappelijke relaties. Dat alles gevoegd bij een afkeer van alles wat aanspraak maakt op een eigen identiteit en een verwerpen van de individualiteit van de mensen. De calculerende burger is ook bij de socialisten een vies begrip. Het erkennen van een onvoorwaardelijk recht van elk individu om inzake het eigen leven beslissingen te nemen behoort ook al niet tot de sterkste troeven van dat socialisme. Hoe dan ook, de theorie van het socialisme draagt niet zo erg ver… Het is derhalve ook tegenwoordig niet erg verstandig van het socialisme zichzelf als 'wetenschappelijk' te etiketteren, want alles en iedereen doet iets dergelijks en, zoals ik hoop duidelijk te kunnen maken, eveneens met nauwelijks recht van spreken.

De socialistische theorie

Het falen van de theorie van het socialisme blijkt zich langs twee lijnen te realiseren. Zijn ideaal op zichzelf heeft nauwelijks enige wetenschappelijke betekenis, dat is punt een, en punt twee is dat het een grove denkfout en beoordelingsfout is het heil van een wetenschappeIijk ideaal te verwachten. Een ideaal laat zich niet wetenschappelijk onderbouwen - het is een droom, een mooie droom desnoods, maar een droom moet het wel blijven. Als er, met een flinke dosis goede wil, van een zinvolle functie van een ideaal gesproken zou kunnen worden, dan is het juist deze dat het een droom moet zijn en zo lang mogelijk moet blijven. Juist zo'n droom kan op de mensen inspirerend werken, maar als die hele zaak tot een wetenschappelijke theorie omgesmeed wordt kan er telkens maar één ding blijken: dat die theorie niet klopt! Een theorie geeft een op een logische rangschikking van feiten berustende voorstelling van de werkelijkheid of (meestal) een deel daarvan. Zoals uit deze definitie blijkt ben je bij het opstellen daarvan afhankelijk van ter beschikking staande feiten, maar ook - en dat wordt vaak over het hoofd gezien - van een bepaalde opvatting van wat als 'logisch' beschouwd moet worden. Welnu, wat de feiten betreft, die kun je nimmer voorspellen. Je kunt absoluut niet van tevoren weten welke kennis de mens straks ter beschikking zal hebben. En wat de opvatting over logica betreft, ook die zal een onvoorspelbare ontwikkeling doormaken, in die zin dat er straks zaken 'logisch’ gevonden worden die thans nog taboe of nog niet ontdekt zijn. Zo wordt tegenwoordig de onvermijdelijke invloed van de waarnemer op het object van zijn onderzoek, en dus de betrekkelijkheid van zijn waarnemingen, algemeen bevestigd en erkend, maar een kleine eeuw geleden was daarvan volstrekt nog geen sprake. Als de feiten noch de opvattingen voorspelbaar zijn is het ontwikkelen van een theorie onmogelijk. Elk verhaal dat een andere indruk wekt is niets anders dan gebakken lucht.

Conclusie

Van een wetenschappelijk ideaal spreken heeft dus geen zin, geen inhoud en geen houdbaarheid. En van een ideaal spreken heeft alleen maar zin als het bij een droom blijft en men zich daarvan terdege bewust is. Daarbij moet men dan ook laten gelden dat een ideaal net als een droom - niet als een blauwdruk kan functioneren, dus als een concreet en gedetailleerd uitgewerkt werkplan, maar slechts als soort van lichtbaken dat aangeeft in welke richting men moet gaan. Juist in deze verwarde moderne tijd zou een dergelijk beeld aan de horizon van het leven bepaald wenselijk zijn...

Voorzover het socialisme zich daarentegen probeert te profileren als drager van een wetenschappelijk ideaal is ze een fatale slag in de lucht.

Wordt vervolgd…

Bovenstaande tekst is geschreven: door Jan Vis, filosoof.

Pagina's zijn door mij uit het tijdschrift van De Vrije Gedachte No. 247- juli/aug. 1994 overgenomen.

Aangezien de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten maar juist voor alle mensen, is het citeren uit mijn werk zonder meer toegestaan. Wel echter zou ik het op prijs stellen dat het citeren vergezeld gaat van een duidelijke bronvermelding! (Jan Vis)