EEN INDIVIDUALISTISCHE BESCHOUWING

Naar het begin

algemeen belang,arbeid,economie,economisch systeem,groepsbelang,grootkapitaal,individualisme,kapitaalbezitter,

kapitalisme,leefmilieu,macht,materiele armoede,rechten van het individu,schaarste,socialisme,solidariteit,vakbonden,

veiligheid,vrije markt,werkgelegenheid.

Terug naar: de Homepage van Rob van Es voor méér informatie

Naar: een grens te ver individualisme voorstelling gedrag – Jan Vis

Naar: eenindividualistischebeschouwingvolwassenindividualiteitdvg242-Jan Vis

Naar: individualismekapitalismesocialismedvg - 243 – Klaas de Boer

Naar: individualistischebeschouwingenkapitalismedvg - 244 – Dhr. H. Atsma

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg245-Jan vis

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg246-Jan Vis (eerste vervolg)

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg247-Jan Vis (tweede vervolg)

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg248-Jan Vis (derde vervolg)

Bladwijzer: Werkgelegenheid

EEN INDIVIDUALISTISCHE BESCHOUWING

Toen het artikel van Jan Vis voor het februarinummer 242 van dit blad, handelend over het individualisme, reeds ter perse was gegaan kwam het onderstaande artikel van Klaas de Boer binnen. Het toeval wilde dat hij in grote trekken hetzelfde onderwerp in behandeling had genomen, maar dat vanuit een geheel andere, zelfs wel tegengestelde optiek. Hoewel geen van beide artikelen, noch dat van Jan Vis, noch dat van Klaas de Boer, een reactie op elkaar zijn, kunnen zij toch beschouwd worden als een waardevolle aanzet tot een discussie die ook in de kringen van vrijdenkers van belang is. Het al eeuwenoude dilemma of je nu de gemeenschap of het individu moet laten prevaleren heeft nog niets aan belang ingeboet. Je kunt zelfs stellen dat het met het politiek en economisch instorten van dat wat “socialisme” genoemd werd een geheel nieuwe dimensie gekregen heeft.

Daarom plaatst de redactie met genoegen:

INDIVIDUALISME - kapitalisme - SOCIALISME

Klaas de Boer

Het individualisme kenmerkt zich als de leer die de rechten van het individu boven die van de gemeenschap stelt. Plat gezegd is dit de levenshouding waarbij bewust ten laste van de gemeenschap voor het eigen welzijn wordt gezorgd

Het huidige dominante economische systeem wordt kapitalisme genoemd omdat het berust op het vermeerderen van kapitaal door te produceren tegen lagere kosten dan de verkoopprijs, op de basis van de theorie van de schaarste. Het handhaven van deze wijze van persoonlijke kapitaalvermeerdering wordt verkregen door te zorgen dat men de verkoopprijs kan blijven bepalen, want wie de prijs van iets kan bepalen heeft de macht. Dat laatste gebeurt in dit economisch systeem niet door de consument en ook niet door de overheid... De kapitaalbezitter gebruikt die macht alleen voor de bevrediging van eigen behoeften voor zijn eigen belang waaruit ondubbelzinnig blijkt dat het kapitalisme berust op individualisme. Door voorstanders van dit systeem wordt echter beweerd dat, het algemeen belang er ook door wordt gediend want wanneer iedereen op deze manier rijk wordt zijn we allemaal rijk. Het zou ook het enige systeem zijn dat voor arbeid kan zorgen. De verkooptechniek van de producenten zal daarom de motivatie voor het kopen van de producten verleggen van de producent naar de consument opdat deze de indruk heeft dat er voor hem geproduceerd wordt en dat bovendien het kopen van producten noodzakelijk is om de werkgelegenheid te waarborgen. Deze omkering van de motivatie van het produceren bestaat ook uit het vestigen van de gedachte bij het publiek dat de producten gemaakt worden om haar behoeften te bevredigen, ondanks dat die consument die behoeften niet heeft, omdat hij vaak de wijze waarop die behoefte bevredigd zou kunnen worden niet eens kent. Het klassieke voorbeeld hiervan is het scheermes waarmee men zich niet snijden kan. Dit werd niet ontworpen om te voorkomen dat men zich snijdt, maar opdat de gebruiker zijn leven lang verplicht is losse mesjes te kopen. Een firma die een veiligheidsscheermes op de markt bracht wat geslepen kon worden (My valet) verdween daarvan. De uitleg dat hier sprake is van “een gat in de markt” dat wil zeggen een leemte in de dekking van een behoefte en dat die alleen ontdekt kan worden door iemand die daar open voor staat om het te ontdekken, is maar een deel van de waarheid. Want de ondernemer heeft niet de dekking van de behoefte als doel maar het behalen van persoonlijk voordeel in de vorm van kapitaalwinst. De koper is er alleen maar financieel slechter op geworden bij een geringe verlichting van zijn arbeid. Bovendien wordt in de reclame voor het mes, gesuggereerd dat een glad gezicht wel, en een ongeschoren gezicht niet sociaal aanvaardbaar is. Andere voorbeelden zijn de te goedkope maar degelijke petroleumlamp die in China werd verkocht, maar waarmee kapitalen zijn verdiend aan de steeds weer benodigde te duur verkochte petroleum;de horloges en klokken die, om het lastige opwinden te vermijden voor altijd voorzien moeten worden van batterijen die periodiek vervangen moeten worden, en die bovendien schadelijk voor de koper zijn omdat ze zijn leefmilieu beschadigen. Het lijkt er soms op of de gaten in de markt eerder gemaakt worden dan dat ze er zijn. Langs allerlei wegen wordt aan behoeften gewerkt door verlichting en reclame van de kant van de producent, maar ook door de door de producent gemanipuleerde overheid. Direct na de beëindiging van de verwoestende oorlog van 1940-45 werd door een ingreep van de overheid het verder ontwikkelen van het openbaar vervoer achtergesteld bij het vervoer per auto. Want, hoewel er plannen door de spoorwegen ontwikkeld waren voor een dicht spoorwegnet, waarop per uur zoveel treinen zouden kunnen rijden dat een spoorboekje niet meer nodig was, kocht de regering de overbodig geworden vrachtauto's van het Amerikaanse leger op, om het vervoer over de weg te stimuleren, al was het wegennet daar niet op berekend. Stedenbouwkundige plannen waarbij de steden hun vorm kregen door de nauwe relatie tussen werken en wonen waren al snel van de baan. De internationaal ontwikkelde oplossing om industrieterreinen door korte verbindingswegen met openbaar vervoer vlug bereikbaar te maken vanuit de woongebieden is door de propaganda en de invloed van de autofabrikanten veertig jaar tegen gehouden. Het publiek wordt het kopen van een auto aangeraden opdat hij vakantie kan nemen in verre landen in plaats van vakantie faciliteiten in eigen land te ontwikkelen. Of men wordt een auto aangeraden om op het platteland te kunnen wonen ook wanneer men in de stad werkzaam is. Er wordt beweerd dat deze maatschappij een modern, dus een beweeglijk karakter heeft waardoor de werkers horen te verhuizen of te veranderen van beroep, terwijl de mens de chaotische leefwijze nauwelijks overleeft door stress en kwalen die daaruit ontstaan. Men is gaan geloven dat deze maatschappij deze eisen aan de mensen stellen moet en men ziet niet in dat die eisen voortvloeien uit het snelle vermeerderen van kapitaal dat slechts weinigen, van ons, voordeel biedt. Deze ombuiging van wat voor de individuen in het algemeen belangrijk is, naar dat wat hij belangrijk moet vinden is het resultaat van het voorrang geven aan het individualistische denken. De mensen denken dat ze zelf motieven hebben om iets aan te schaffen of om iets te doen, maar de met veel geld, via de media, verkregen invloed van de producenten heeft die behoefte voorzien en ondergesneeuwd. Langs allerlei wegen wordt aan dat omkeerproces gewerkt. Zo heeft sponsoring door het bedrijfsleven van sport, kunst, ontspanning, het doel om het initiatief voor alles wat men als nodig en plezierig ervaart, over te nemen zodat men de concerns, de kartels, de firma's enz. gaat beschouwen als de onmisbare bron van alles wat goed en nuttig is in dit leven. Zo wordt het individu, maar ook de samenleving volledig afhankelijk van “het grootkapitaal”. Een Japanse zakenman heeft al voorgesteld om de zakenwereld de regering van het land over te laten. Het effect van sponsoring, maar ook van subsidiëring, is, dat het initiatief voor verbetering en verfraaiing van de woonplaats en de omgeving daarvan, dus van stad en landschap, de menselijke leefsfeer, in handen is van hem die daaraan verdienen wil. Projectontwikkelaars dwingen gemeentebesturen, de door hen ontwikkelde stedenbouwkundige plannen uit te voeren. De mens dreigt vervreemd te raken van dat, waarvoor hij zich zou moeten of willen inspannen. Alles wat gemaakt zou kunnen worden door persoonlijke inspanning, hoe gering ook, is al gemaakt. Vooral jonge mensen, die eigen inbreng als belangrijk zien worden overdonderd door de stroom van vaak volmaakte althans direct onnavolgbare producten zodat bij veel van hen de neiging ontstaat lak aan alles te hebben of, wat aan de orde van de dag is, zelfmoord te plegen. De huidige maatschappij heeft blijkbaar geen ruimte voor de inbreng van iemand die zich aan een, hem bevredigende, taak zou willen wijden. Het op individualistische grondslagen gevestigde economisch stelsel pleegt op het leven van het individu rechtstreeks een aanslag doordat het algemeen belang niet centraal staat. Het individualistische denken scheidt de mensen in, die succes hebben; die het minst geneigd zijn tot het verantwoorden van hun daden aan de anderen: “de diehards”, in een maatschappij die daartoe de gelegenheid biedt, en zij die geen succes hebben, de softies, de zwakkeren in deze maatschappij. Het socialistische denken is hier een reactie op. De klemtoon van de strijd die door de socialer denkenden gevoerd is heeft dan ook in de eerste plaats gelegen op het terugdringen van de materiele armoede van de zwakken. Nu aan die belangrijkste eis is voldaan, en de organisatie van de maatschappij de instrumenten ingebouwd heeft gekregen om de ergste armoede op te vangen hebben “de socialistische partijen” en vakbonden de strijd beperkt tot het verdedigen van die verworvenheden, waarbij het terugdringen van het individualistische denken geen factor meer is, met het gevolg dat uitbuiting van de zogenaamde zwakkeren doorgaat, alleen op een hoger plan. De oorspronkelijke paupers worden nu als koopvee geëxploiteerd. De zogenaamde vrije markt van het kapitalistische systeem is geen markt van vraag en aanbod, van consument en producent. De koper op die markt is niet de gewone man die koopt wat hij nodig heeft, maar het is de ondernemer die, gemanipuleerd door de producent, voor hen, als het koopvee inkoopt en, in door de producent beheerste winkels en supermarkten aan de consument doorverkoopt. Niet de arbeidskracht of de intelligentie van de mens wordt zoals vroeger gebruikt om de winsten van de sterksten op te bouwen, maar z'n toegeschoven geld wat hem op de snelst mogelijke manier weer ontfutseld wordt, is nu de bron van winst. De economie is nu niet meer gericht op het verzamelen van een groot kapitaal alléén, maar is gericht op de techniek om te zorgen dat dat kapitaal zo kort mogelijk in beheer is, dus hoe het kapitaal het snelst kan worden omgezet. Rijk is alleen iemand die sneller dan een ander zijn vierde auto kan kopen. Dit heeft tot gevolg dat de zwakkeren, en dat worden op den duur allen, op een paar na, producten moeten kopen die zo snel mogelijk dienen te worden betaald. Een aanwijzing voor het versnellen van de geldcirculatie is dat de behoefte is ontstaan aan een op alle niveaus merkbaar versnellen van de administratieve verwerking ervan. Uw inkoop in de supermarkt kan vandaag aan de kassa regelrecht afgeschreven worden van uw bankrekening. Een voor de rijken gevaarlijke toestand kan worden : wanneer de grote som geld die op dit ogenblik in het gezamenlijk bezit is van de zwakkeren op dezelfde wijze zou worden beheerd als een onderneming zouden zij de sterksten blijken te zijn en daardoor de prijs van alles kunnen bepalen. Nu al wordt er in het zakenleven gewezen op dit gevaar van een groot kapitaal onder het publiek, maar de geruststellende redenering die daarop volgt is dat het gelukkig geen eenhoofdige kapitaalbezitter is. In dit gezamenlijk bezit van kapitaal ligt de sleutel voor de bestrijding van de uitwas van het individualistische denken, het kapitalisme, namelijk de eenhoofdigheid van de massa. Het kan bestreden worden door de solidariteit van mensen en de vereniging en de organisaties die zich als taak stellen, het produceren voor de mensen met hun eigen geld legaal, en als de overheid zwicht voor het grootkapitaal en wetten ontwerpt die dat verbieden illegaal. Dit is geen nieuwe gedachte, ze is werkzaam in Indonesië en daar waar de kapitalistisch georiënteerde wetgeving niet of nog niet sterk genoeg is. Een tweede bestrijdingsmiddel is, een distributie systeem afdwingen dat gebaseerd is op de energie die per tijdseenheid aan het milieu onttrokken kan worden zonder dat dit daardoor achteruit gaat. Het effect hiervan is dat er een rem gezet wordt op het snelle verrijken. Het tempo daarvan wordt dan bepaald door het wetenschappelijk verantwoorde gebruik van de energie, en een tweede effect is, dat ieder dan gelijke rechten heeft. Ieder moet het recht op een boterham hebben, niet het geld om hem te kunnen kopen want geld kan niet toereikend gemaakt worden door de manipulatie daarmee. Het kapitalistische systeem heeft altijd gestreefd naar een steeds sneller geldcirculatie; loon vangen in de kroeg en uitgeven in de kroeg. De eerste bevrijdende gedachte hierover was de theorie dat de omstandigheden moesten worden veranderd om de mens de mogelijkheid te bieden om te veranderen, omdat deze nooit volledig uit zichzelf de macht heeft over zijn karakter en zijn driften. Dat we de neiging hebben toe te geven aan begeerten in plaats van behoeften, en dat we die neiging nooit uit onszelf kunnen veranderen omdat we samenleven met anderen met dezelfde neiging en daar niet geïsoleerd van willen raken. Dit dilemma (keuze uit twee bezwaren) wordt veroorzaakt door een egoïstische moraal die zowel in kapitalistische als in socialistische landen een product is van de geïndustrialiseerde samenleving. Iedereen wil liefst beter af zijn dan de ander tot elke prijs wil hij voorkomen dat hij slechter af is dan de ander. Elke dag bevestigt het opnieuw dat het menselijk karakter, zonder één enkele uitzondering, wordt gevormd door zijn voorouders, die de kiem van zijn denkbeelden en gewoonten in hem leggen, en dat deze de krachten zijn die leiding geven aan zijn gedrag. De mogelijkheid moet dus geschapen worden dat de mens zich kan veranderen, dan verandert ook de samenleving. Het verbeter de wereld en begin bij jezelf kan niet.Het bewustzijn verandert niet zozeer door confrontatie met andermans bewustzijn, maar door confrontatie met het eigen zijn, de eigen werkelijkheid. De taak van de gezamenlijke socialistische partijen en organisaties is, dat ze instrumentaal behulpzaam moeten zijn, op het moment dat daar aanleiding toe is. Zij kunnen dat alleen als zij geen eerste verantwoordelijkheid hebben voor de wetgeving maar wel voor de veranderende mens. Wetten horen te ontstaan door de invloed van gelijkgerichte denkwijzen van velen en niet door politieke of particuliere fantasieën of ideeën. De verbruikerscoöperaties (en de Haka) boden de mensen de gelegenheid te kunnen kopen wat ze nodig hadden zonder dat profiteurs daar invloed op konden uitoefenen. Beide organisaties zijn gesneuveld omdat de politiek deze activiteit niet begeleid en gesteund heeft. De gehele progressief georganiseerde maatschappij had daar de verantwoordelijkheid voor moeten dragen. Als socialist moet je aan de kant blijven staan van de mensen die een dicht dak boven hun hoofd willen en niet aan de kant van de eigenaar die geen mogelijkheid ziet een dicht dak te leveren.Volgens Marx moest de maatschappij zich zo ontwikkelen dat de tegenwoordige maatschappij plaats zou moeten maken voor een hogere vorm. De arbeidersklasse zou tot taak hebben zich door politieke actie van de Staat meester te maken, ten einde met de op die wijze verkregen macht de eigenaars te onteigenen. Dit uitsluitend geloven in de verschuiving van de macht heeft de aandacht afgeleid van de omzetting van het individualistisch denken in het socialistisch denken, wat de werkelijke verandering van de grondslag van de maatschappij zou hebben betekend. De arbeidersklasse blijkt niet het alléénrecht op het socialistisch denken te hebben. Daarnaast is een maatschappij waarin een socialistisch regeringsbeleid gevoerd wordt terwijl er door het grootste deel van de leden van die maatschappij individualistisch gedacht wordt, bij voorbaat een ramp. Er zal consequent gewerkt dienen te worden aan het doen blijken dat een individualistische moraal ongunstig is voor het welzijn van alle individuen en een socialistische moraal alleen maar gunstig omdat ze anders niet socialistisch genoemd mag worden. En dit is alleen mogelijk door de leer waarbij de rechten van het individu boven die van de gemeenschap gaan, te doen vervangen door de leer waarbij de rechten van het individu ontleend worden aan de gezamenlijke rechten. Dat wanneer mensen hun krachten bundelen en daardoor samen tot meer in staat zijn, zij samen meer recht op de natuur hebben dan ieder afzonderlijk. Waar mensen gemeenschappelijke rechten hebben en allen als het ware door dezelfde overtuiging geleid worden, is het krachtens wat hiervoor is gesteld zeker, dat een ieder van hen zo veel minder eigen recht heeft als de overigen tezamen machtiger zijn dan hij. Dat wil zeggen dat de enkeling daadwerkelijk geen ander recht op de natuur heeft dan wat het gemeenschappelijk recht hem toestaat. Dit recht nu, dat wordt bepaald door de macht van de menigte, wordt gewoonlijk Staat genoemd. De Staat, die de macht van de menigte zou moeten zijn, is sinds lange tijd de macht van de overheid, zoals vorsten, dictators en nu diegenen die de geldstroom beheersen ofwel de prijs kunnen bepalen. Dat de menigte macht heeft via het parlementaire stelsel is niet waar, ze heeft geen enkele invloed op de prijs van wat geproduceerd wordt. De overheid heeft de zijde gekozen van de bezitters omdat ze de macht hebben, niet omdat ze kapitaal zouden kunnen opbrengen voor bijvoorbeeld de sociale voorzieningen, nee ze besteden het zelf als donors wat hun nog meer macht en invloed oplevert. Het probleem is, dat het vervangen van de individualistische denkwijze door de socialistische alleen slaagt wanneer de mensen daar zelf het nut en de noodzaak van inzien. De dialectische wijze van probleemoplossing opent hier een perspectief door dit enorme probleem op te vatten als een proces waarin de elementen daarvan elkaar beïnvloeden. De egoïstische moraal kan men niet verbieden en de altruïstische moraal niet opleggen, maar wél kan volgens de dialectische denkwijze systematisch elke individualistische argumentatie voor de oplossing van een vraagstuk in de beleidsfeer gesteld worden tegenover een socialistische. Er zal worden tegengeworpen dat dit altijd al zo gebeurt maar het is nooit consequent toegepast, bijvoorbeeld bij de vraag welk economisch systeem, met het algemeen welzijn als doel, nu moet worden toegepast. Ook is nooit volledig doordacht hoever de gezondheidszorg voor het individu zich uitstrekt tegen de achtergrond van het algemeen belang. Is het ontbreken van lichamelijke arbeid (trimmen is geen de scheppende geest bevredigende fysieke inspanning) op den duur in het belang van de mens in het algemeen!? Steeds worden opportune oplossingen bedacht die worden bepaald door de financiële mogelijkheden, die op hun beurt worden bepaald door degene die de prijs ervoor kan vaststellen. Zo is het steeds de strijd tussen groepsbelang en het algemeen belang. De wetten van het beleid in de Staat kunnen niet anders dan het algemeen belang dienen, zo niet dan zou zij ontbonden zijn. Wetenschappelijke organisaties op het gebied van politiek - rechten - en besluitvorming zullen het samenspel moeten regelen binnen het beleidsvormende apparaat (de overheid). Die organisaties zullen van individualistische en van socialistische signatuur zijn. Dit samenspel zal tot doel moeten hebben de mening te vestigen dat de economie uitsluitend het algemeen behoort te dienen en niet een of meerdere individuen, door stelselmatig de voor- en nadelen van het eerste tegenover de na- en voordelen van het tweede te stellen. De leugen zal dan weerlegd worden dat het algemeen belang gediend zou worden wanneer ieder afzonderlijk het eigen belang zou dienen. We moeten de gedachte opzij zetten dat de verandering van de maatschappij vanzelf gaat wanneer we haar door een idee, een ideaal, in gang hebben gezet. Ze zal geconstrueerd moeten worden door een proces op gang te brengen.

De verandering van de maatschappij zal zich als een proces voltrekken waarin het initiatief met een individualistisch karakter overtuigend een vernietigende stilstand in de maatschappelijke ontwikkeling zal blijken te veroorzaken (de huidige materiële schittering geeft geen glans aan het menselijk bestaan) en het initiatief met een socialistisch karakter zal, ook al omdat ze in de menselijke geschiedenis zo overtuigend beschreven en bezongen is, een ontwikkeling naar behoud en handhaving van de mens blijken te zijn.

Bovenstaande tekst is geschreven: door Klaas de Boer,

Pagina's zijn door mij uit het tijdschrift van De Vrije Gedachte No. 243- maart 1994 overgenomen.