DAT VERFOEILIJKE INDIVIDUALISME

eerste vervolg (juni 1994)

Naar het begin

anarchisme,individualisme,individualisering,kapitalisme,kapitalist,veiligheid,zelfbewustzijn.

Naar Startpagina

Naar: een grens te ver individualisme voorstelling gedrag – Jan Vis

Naar: eenindividualistischebeschouwingvolwassenindividualiteitdvg242-Jan Vis

Naar: individualismekapitalismesocialismedvg - 243 – Klaas de Boer

Naar: individualistischebeschouwingenkapitalismedvg - 244 – Dhr. H. Atsma

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg245-Jan vis

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg246-Jan Vis (eerste vervolg)

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg247-Jan Vis (tweede vervolg)

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg248-Jan Vis (derde vervolg)

( Doe uzelf een plezier en lees dit artikel in zijn geheel.)

DAT VERFOEILIJKE INDIVIDUALISME

een eerste vervolg

Het individualisme heeft in zogenaamde linkse kringen geen goede naam, geassocieerd als het wordt met liberalisme en kapitalisme. Dat is eigenlijk merkwaardig, want het grondthema van de westerse cultuur is toch de ontwikkeling van de mens tot individu. Je zou dus verwachten dat juist mensen die zichzelf graag progressief noemen warme pleitbezorgers van elke, de individualiteit bevorderende, ontwikkeling zouden zijn...

Niets echter van dit alles! Een en ander wordt nog vreemder als je ziet dat diezelfde mensen die met betrekking tot het individualisme in hun eigen cultuur een afwijzende houding aannemen en als het gaat om andere culturen, bijvoorbeeld die van de derde wereld of de voormalige communistische wereld, energiek naar streven om daar de mensen te steunen in hun worsteling om vrij en zelfstandig te worden, los te komen van de voorgeschreven massa identiteit en een persoonlijke identiteit te ontwikkelen. Feitelijk dus om zich in individualistische zin te verwerkelijken. Maar, tegelijkertijd werkt het taboe ten aanzien van het individualisme - want een taboe is het - toch in zoverre door dat laatstgenoemd proces beslist geen individualisering of iets dergelijks mag heten, maar beschreven moet worden in termen van emancipatie, bevrijding, dekolonisatie en zomeer.

Tegenstellingen

In het gebruikelijke denken is er voortdurend sprake van onverzoenlijke tegenstellingen. De sociaal denkende mens zou absoluut tegengesteld zijn aan de individualistisch denkende mens, de kapitalist het tegengestelde van de socialist of communist - door mij 'proletaar' genoemd - terwijl je het over de anarchist en nihilist maar beter helemaal niet moet hebben, want daarvan wordt gedacht dat zij volstrekt niet deugen omdat zij tegengesteld zijn aan beiden, zowel de kapitalist als de proletaar. Kortom, de mensen worden steeds ingedeeld in rubrieken die op zichzelf staan en die blijkbaar totaal niets met elkaar te maken hebben. Een proletaar heeft niets gemeen met een kapitalist, zij behoren tot mensentypen die volstrekt van elkaar verschillen. Dat zou, zoals gewoonlijk beredeneerd wordt, veroorzaakt worden door de omstandigheid dat de eerste zich qua Ievenshouding richt op het collectief, de gemeenschap of, in Hegelse termen 'Het geheel', maar de tweede op het individu, de enkeling. Beide grootheden, namelijk de gemeenschap en de enkeling vormen volgens de gebruikelijke redenering tezamen een absolute tegenstelling, een tegenstelling dus die zich nimmer op laat lossen. Gevolg daarvan is dat er ook geen verzoening mogelijk is tussen de kapitalist en de proletaar.

Deze conclusie is onontkoombaar en dus juist, maar het is desondanks wel de vraag of zij ook waar is. De waarheid van een conclusie wordt namelijk in eerste instantie bepaald door de wijze van denken die iemand er op na houdt en vervolgens, daarmee samenhangend, door de uitgangspunten die men kiest. Zo is binnen het theologische denken de conclusie juist dat de mens zelf geen beslissing mag nemen inzake het eigen leven of de eigen dood. Maar is die conclusie ook waar? Neen, dat is zij niet, want zij berust op een denken dat niet deugt omdat de uitgangspunten ervan niet deugen. Ten eerste is er geen hogere macht en dus gaat boven de mens niets uit. Hij is in alle opzichten vrij en dat betekent dat hij op elk terrein alle beslissingen in eigen hand heeft. En ten tweede zijn de uitgangspunten voor het theologische denken op zichzelf geen uitgangspunten maar aannames die niet in twijfel getrokken mogen worden. Vanuit de gangbare optiek is er met geen mogelijkheid een oplossing te vinden voor het vraagstuk van de enkeling versus de gemeenschap. Deze conclusie is dus juist. En het is ook juist dat er slechts een of ander compromis mogelijk is, maar toegegeven moet dan worden dat dit noodzakelijk inhoudt dat geen van beide, noch de enkeling, noch de gemeenschap volledig tot hun recht kunnen komen. Zo gezien is en blijft het dus 'getob' met de mensen. Gelukkig kun je de zaak ook nog anders bekijken en dan blijkt dat de waarheid er anders uitziet...

Momenten in processen

Als je nagaat hoe het zit met de werkelijkheid blijkt dat er in de grond van de zaak nooit sprake is van verschijnselen die helemaal op zichzelf staan en die niets met elkaar te maken hebben. Tussen alle verschijnselen bestaan relaties die het gevolg zijn van het procesmatige ontstaan van die verschijnselen. Zoals bekend is elk verschijnsel een - logischerwijs steeds tijdelijk, maar soms ook voorlopig - resultaat van een proces dat zich afspeelt tussen allerlei soorten van beweeglijke en in beweging zijnde 'systemen'. Of je die systemen nu beschrijft als 'deeltjes' of 'golven' doet er nu even niet toe, ook geeft het niet als je het hebt over 'materie'. In ieder geval spelen er zich voortdurend gebeurtenissen af en dat zijn natuurlijk niets anders dan bepaalde processen die alIe tezamen één groot proces vormen: de kosmos.Het is niet alleen mogelijk, maar ook veel consequenter om vraagstukken die het menselijk leven en de daarbij behorende eigenaardige den betreffen ook op een procesmatige wijze te benaderen. Veel ogenschijnlijk onverzoenlijke tegenstellingen blijken dan van elkaar onderscheiden momenten te zijn in precies dezelfde processen. Omdat die processen nimmer tot stilstand komen maar altijd doorgaan - zo je wilt te onderscheiden in perioden van 'onbepaaldheid', 'ontstaan', 'bestaan', 'vergaan' en tenslotte wederom 'onbepaaldheid' - kun je met recht stellen dat letterlijk alles op den duur tot een oplossing komt. Het begrip is hetzelfde als het begrip verzoening.

Individualisme als proces

De eerder genoemde tegenstellingen zijn zonder al teveel moeite te herkennen als momenten in een bepaald proces. Toch is het op het eerste gezicht merkwaardig dat bijna nooit iemand daartoe komt, maar dat men daarentegen halsstarrig vast blijft houden aan een absolute scheiding tussen de verschillende grootheden: de kapitalist is volstrekt geen proletaar, ze zijn zelfs elkaars vijanden (onder anderen volgens Marx, die toch eigenlijk, als 'leerling' van Hegel, beter moest weten. De geschiedenis heeft hem dan ook in het ongelijk gesteld!). Die halsstarrigheid laat zich verklaren uit het in onze moderne cultuur gebruikelijke analytische denken, dat er uitsluitend rekening mee houdt dat het één beslist het ander niet is. Het analytische denken is dan ook geen procesmatig denken maar een statisch denken: het legt tussen alle dingen een scheiding aan en rubriceert vervolgens die van elkaar gescheiden dingen. Tussen de rubrieken is er dan wel een relatie, maar tussen die dingen niet meer. Ik heb dat denken daarom ook wel eens een verzamelaarsdenken genoemd, namelijk in “De Ontwikkeling van het Denken” (Uitgave DVG) - maar dit terzijde...Het kan niet uitblijven dat op een zeker moment in de ontwikkeling van de mensheid het besef doorbreekt dat ieder mens een uniek verschijnsel is. Weliswaar behoort ieder mens tot de menselijke soort zodat je algemene soortgebonden overeenkomsten aan kunt treffen, maar binnen dat stramien zijn er geen twee mensen eender. Iedereen is uniek, iedereen is individu. In een volgend artikel hoop ik eens uit te leggen dat de mens beslist geen kuddedier is, zoals nogal wat lui elkaar nabauwen en zoals dat door een aantal in termen van collectiviteiten denkende wereldhervormers gesteld wordt.

Nu laat ik het bij de 'bewering' dat iedereen een uniek individu is en dat dit tot noodzakelijk gevolg heeft dat iedereen zich als zodanig wil waarmaken en daartoe een bepaalde levenshouding aanneemt. De mens als individu - door mij kortweg 'de individu' genoemd - gaat zichzelf waarmaken zodra die zaak, om te beginnen als een vaag besef, in het zelfbewustzijn doorgebroken is. Dat wil zeggen dat het op de een of andere manier, bijwijze van vermoeden, idee of vanzelfsprekendheid 'in het denken' is komen te liggen. Er zet dan een proces in dat ik de individualisering noem. Daarin zijn, grofweg, de volgende fasen te onderscheiden:1) de fase van het 'zelfbewust worden' van het besef een individu te zijn, aan het einde van de Oudheid. Dat is het eerste moment van de individualisering en het leidt ertoe dat men zich van de anderen gaat afzonderen. De mens die in het teken daarvan staat is te benoemen met het begrip particulier. 2) de fase van het 'zelfbewust zijn' als individu.

Tijdens die fase gaat de particulier zich breedmaken omdat hij er zich onvermijdelijk ook bewust van is geworden dat, op grond van het feit dat hij het laatst ontstane verschijnsel is, de hele wereld hem toekomt. Dit leidt tot een tweetal mogelijkheden die niet van elkaar los te maken zijn. Zij hangen zogezegd als 'licht en donker' aan elkaar. Het gaat dan over de particulier die kapitalist is en over de particulier die proletaar is. De eerste is de 'betrekkelijk geslaagde' bezitter en de tweede de 'betrekkelijk mislukte' bezitter. Ondanks allerlei zogenaamd egoïstische, asociale ideeën van de kapitalist en daar tegenover zogenaamd altruïstische, sociale ideeën van de proletaar behoren zij beiden tot precies dezelfde fase van het proces dat individualisering heet, namelijk de fase van het particulier zijn. En in die fase is het zich breedmaken en dus het in bezit nemen van een zo groot mogelijk deel van de kosmos, de dominante drijfveer. Het begrip bezit is de alles overheersende eigenaardigheid van de mens als particulier. Op grond hiervan is de verhouding tussen het begrip 'kapitalist' en het begrip 'proletaar' een asymmetrische. Hun zogenaamde tegenstelling blijkt een procesmatige: de proletaar staat alleen maar tegenover de kapitalist voorzover hij het begin is van een proces en de kapitalist het einde. Hij loopt dus tenslotte in de kapitalist uit. Deze laatste staat in feite voor de particulier die de wereld in bezit genomen heeft, precies wat bij de individualisering aan de gang is.3) de fase van het 'individu zijn'. Het is dan zover gekomen dat de mensen in principe zichzelf zijn geworden, zichzelf als zijnde een uniek en zelfstandig individu. Deze individu is natuurlijk in feite de geheel ontwikkelde particulier, maar het onderscheid tussen kapitalist en proletaar is nu opgelost, tot een 'synthese' gekomen. Bovendien heeft deze individu zichzelf tot bezitter van al het bestaande gemaakt. Let wel, dat geldt nu voor ieder individu: iedereen bezit alles. Dat betekent natuurlijk dat eindelijk het gemeenschappelijk bezit van de aarde gerealiseerd is, een oude droom van alle goedwillende en redelijke mensen! Als dat eenmaal een feit is krijgt ook een geheel andere menselijke eigenaardigheid een kans, namelijk deze dat voor de zelfbewuste, volwassen individu het bestaansrecht van 'de ander' een vanzelfsprekend en onvoorwaardelijk gegeven is geworden en bovendien dat een ieder met alle anderen één, volkomen in zichzelf samenhangend, geheel vormt. Ik heb dat in de Goudse cursus De Grote Vierslag, die over de begrippen nihilisme, anarchisme, socialisme en communisme gaat, als volgt getypeerd: “De volwassen individu zegt 'als ik er ben ben jij er ook' (socialisme) en hij weet en laat gelden 'wij zijn met zijn allen' (communisme)." Dat is overigens niet mogelijk zonder nihilisme en anarchisme, maar daarover gaat het nu niet...Waarover het nu wel gaat is dit dat een andere wijze van denken, waarin niet de statische analyse eenzijdig de maat is, maar het dynamische en procesmatige denken, zonder al teveel problemen leidt tot een reële oplossing van het probleem. Je kunt dan gemakkelijk inzien waarover het gaat als het over individu versus gemeenschap gaat en voorzien hoe in grote trekken het verloop van het proces zal zijn.

Samenvallen van individu en gemeenschap

Welnu, zoals hopelijk uit het bovenstaande blijkt is de individu tenslotte helemaal niet in strijd met het gemeenschappelijke. Het is juist deze individu die uitermate geschikt is om in de praktijk een gemeenschap te vormen. Juist omdat hij de voor de mens geldende begrippen socialisme en communisme ontdekt heeft kan hij de gemeenschap zien en ervaren als een zaak die hij op andere wijze zelf is. Dat betekent dat er geen enkele noodzaak meer is zichzelf terwille van welk collectief dan ook weg te cijferen. Sterker nog: zou hij de zaak op zodanige wijze ondergaan dat hij de behoefte voelt zich inderdaad weg te cijferen, dan verzwakt hij daarmee de gemeenschap en het gemeenschappelijke, en uiteraard ook in niet geringe mate zichzelf. De gemeenschap is er juist tenvolle mee gediend dat de mensen zo getrouw mogelijk zichzelf zijn, dat wil zeggen dat zij zo dicht mogelijk de ware verhoudingen in en van de werkelijkheid benaderen. Je hebt dan te doen met volwassen mensen. Daarvoor geldt nog steeds dat zij particulier zijn, alleen met dit verschil dat de zaak nu helemaal uitgewerkt is. Alle tijdens de ontwikkeling naar voren komende begrippen zijn niet verloren gegaan, maar zij zijn nu in de volwassen mens verenigd. Dat kan trouwens ook niet anders, want het was immers een proces waarmee we te doen hadden. Het opmerkelijke van een proces is namelijk dat alle fasen in het eindresultaat aanwezig blijven, alleen niet als op zichzelf staande zaken, maar als een soort van 'eenheid'. De individu voor wie tenslotte die 'eenheid' gerealiseerd is is een 'vrij' mens geworden: hij onderdrukt zichzelf niet langer vanuit de mening dat hij verplicht zou zijn zich aan de gemeenschap 'aan te passen' en uiteraard laat hij zichzelf ook niet langer onderdrukken door lieden die claimen daartoe namens de gemeenschap het recht te hebben - wat zij dan valselijk als hun 'plicht' voorstellen. Zijn 'zichzelf zijn' houdt een levenshouding in waarin onmiddellijk en onvoorwaardelijk de ander erkend is en waarin de wetenschap met zijn allen te zijn leidraad voor al het handelen is.

Voortgang van het proces

Als je de wisselwerking tussen individu en gemeenschap, kapitalist en proletaar, liberaal en socialist niet beschouwt als een voortdurend verstoren en vervolgens zoeken van een evenwicht tussen twee onverzoenlijke tegenpolen, maar als opeenvolgende momenten in een proces, dan worden heel wat zaken duidelijk die anders onbegrijpelijk zouden zijn geweest. Ik heb de vorige keer al gewezen op het, voor menigeen moeilijk aanvaardbare feit dat het nu juist die individualistisch ingestelde kapitalistische wereld is waarin, in tegenstelling tot de rest van de wereld, een grote mate van persoonlijke materiële en immateriële veiligheid bestaat en waarin heel weinig discriminatie van wie dan ook aanwezig is - alle opgewonden verhalen van een aantal verongelijkten ten spijt. Die hebben kennelijk niet voldoende objectief naar de rest van de wereld gekeken! Maar begrijpelijk wordt daarentegen ook waarom in diezelfde kapitalistische wereld een hartstochtelijk streven naar persoonlijk bezit is en waarom er enkelen zijn die daarin een grote hoogte bereiken en een onvoorstelbare rijkdom bij elkaar schrapen. En duidelijk wordt waarom ook diegenen die - overigens terecht - om het hardst schreeuwen dat een dergelijke rijkdom geen pas heeft, toch voor zichzelf ook naar bezit streven en zich in de loop der tijd niet als

'socialisten' , maar als meer of minder geslaagde kapitalisten ontpoppen - de grote frustratie van de 'oude' socialisten...Zo zijn er vele voorbeelden te geven, maar waarom het mij gaat is dat het tijd wordt dat men in gaat zien dat de voortgang naar een 'goede' wereld in wezen de menselijke ontwikkeling tot individu is en dat het daarom een stap vooruit is dat tegenwoordig het denken in collectiviteiten aan het instorten is om plaats te maken voor een steeds meer individualistisch ingesteld denken, tezamen met de daarbij behorende levenshouding. Ik ga er nu niet weer op wijzen dat deze ontwikkeling in menig opzicht bijzonder onaangenaam is, vooral voor diegenen die nog nauwelijks het aanvankelijke proletaar zijn achter zich hebben gelaten... voor het gros van de mensen dus. Daartegenover staat dat het ook niet verantwoord zou zijn mee te doen met het almaar herhalen van een opvatting over individu en gemeenschap die aantoonbaar onwaar en dus uitzichtloos is.

Bovenstaande tekst is geschreven: door Jan Vis, filosoof.

Pagina's zijn door mij uit het tijdschrift van De Vrije Gedachte No. 246- juni 1994 overgenomen.

Aangezien de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten maar juist voor alle mensen, is het citeren uit mijn werk zonder meer toegestaan. Wel echter zou ik het op prijs stellen dat het citeren vergezeld gaat van een duidelijke bronvermelding! (Jan Vis)