HET ANDERE NIHILISME
mei 1986
anarchisme,conditioneringen,humanisme,nihilisme,verspilling,vrijdenkers,waarde
hechten aan,waarden,waardeoordeel,
zelfbewustzijn.
Terug naar: de Startpagina
Naar andere artikelen: Kunnen
moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37, ; Abortus, de christelijke praktijken ; Godsdienst en Geloof ; God
bestaat niet ; De verdedigers van de Godsdienst ; Evolutie of Creatie
; het
zelfbeschikkingsrecht. ; Een
korte schets van de “Menselijke Seksualiteit” ; De
verloedering van de seksualiteit ; Briefwisseling -Incest ; Het
toenemend belang van het Atheïsme ; De
fundamentele intolerantie van de Godsdienst ; Nihilisme ; Bedreiging van het vrijdenken en het atheïsme
; Waarom
is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld..? zie no. 27. ;
Toch nog
een Theocratie- zie afl. 18 ; Ongewenst atheïsme- zie afl. 32 ; Een grens te ver (Israël) ; Verbieden
van de godsdienst..?-zie afl. 21 ; Discrimineert
/ onderdrukt de Westerse Cultuur..? zie aflevering 60 / 61 ; Waarom is de
Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld ..? zie no. 27 ; De Islam ; Het staat in
de Koran- zie aflevering 36 ; De heilige wet-De Sjari’a ; Burqa, volg bladwijzer
; Kunnen moslims
zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37 ; Het
zelfbeschikkingsrecht ; Is
er dan toch nog een GOD..? Hoe zit dat..? ; Individualisering ; Individualisering-Tomeloze
verwarring-Collectieve krankzinnigheid_zie nr. 12 ; De Islam is met groot succes in opmars.-afl.18 ; Waar
gaat het in de mensheid nu wezenlijk om..? ; Een dodelijke oorlogsverklaring aan de mens-afl.65
; Geen GOD, wat
dan..! ; Hoe
zit het nou met God, Allah, Jahweh, Religies, etc. ; Bestaat
GOD toch..? ; Jodendom en het Christendom hebben een heldere intuïtieve
basis, die teruggaat tot diep in de grijze oudheid. Hoe zit dat met de
Islam..?-zie nr. 64 ; AGRESSIE
; Hoe herstel je “
HET GEZAG ” ; GEMOEDELIJKHEID/vriendelijkheid -zie A-afl.22 , B -De
Filosoof en de Politiek en C -scroll naar 54 en 59 ;
Nihilisme en Anarchisme als basis van het Atheïsme
; Discussie
over Atheïsme - zie nr. 20 ; Moskeeën; de Islam is met groot succes in opmars-zie afl.18 ; …en
dat is een van de weinige dingen waarin je de Islam gelijk kunt geven - zie
inhoudsopgave - nr. 03 ; Beschaving..! - versus Cultuur..! - 61 ; Hoofddoekjes-afl.37/38
; DE ISLAM ; Afghanistan-Taliban-ISLAM-zie
afl.27/28 en bladw. ; REGEREN..? - zie bladwijzers ; Het toenemend belang van het Atheïsme ; Veiligheid ; PRIVACY
en VRIJHEID - zie bladw. ; Oorzaak SEXUEEL misbruik - zie bladw. ; Het
HUWELIJK is een belediging voor de LIEFDE - zie bladw. ; Overspel/Huwelijkswet-zie
bladw. ; Houden
van...Liefde...Trouw ; De MENS als Liefde, Sexueel en Maatschappelijk-zie
bladw. ; Democratie-1-zie afl.25 ; Buitenechtelijke
relatie - Overspel - Liefde - zie bladwijzers ; Overspel -
De sexualiteit is geen huwelijks-aangelegenheid - zie bladw. ; Wilders ;
Proces van de EEUW(telegraaf) ; De ontwikkeling van het denken ;
HET ANDERE NIHILISME
(Lezing
voor de Leidse Studentenvereniging SSR-L, 13 mei 1986)
Naar bladwijzer(s): Materialistisch-apatisch-onverschillig ; Wij
protesteren tegen onze eigen cultuur ; Maatschappelijk
belang ; Waarde hechten aan IDEALEN ; Levensbeschouwingen
; Werkgelegenheid
; Opvoeding-1
; Onverschilligheid ;
Dames en Heren, het is een vreemde zaak
met dat nihilisme..!
Om allerlei
uiteenlopende redenen wordt het door de meeste mensen als iets negatiefs
gezien, onder andere omdat het de bestaande maatschappij zou willen
vernietigen, vaak niet zonder dat er geweld aan te pas komt, maar ook omdat het
geassocieerd wordt met een soort van leeghoofdigheid, een niet geïnteresseerd
zijn bij het wel en wee van de wereld waarin wij met zijn allen leven moeten.
In humanistische kringen bijvoorbeeld spreekt men van een
"levensbeschouwelijk vacuüm", en men ziet daarin een gevaarlijke voedingsbodem
voor autoritaire systemen. Overigens niet geheel ten onrechte, zoals ik zo
dadelijk hoop te laten zien.
Maar
eerst even dit: in eerste instantie is mij gevraagd om over het humanistische
standpunt inzake het nihilisme te spreken. Dat echter kan ik niet doen omdat ik
ten eerste geen woordvoerder ben van het Humanistisch Verbond en ten tweede
omdat ik het met de gedachte van het "levensbeschouwelijk vacuüm" en
de consequenties daarvan helemaal niet eens ben. Over het gedachtegoed van de
Vrijdenkers spreek ik wel regelmatig, maar het thema van het nihilisme is bij
de vrijdenkers nog nauwelijks uit de verf gekomen, zodat ik vrees dat hun
oordeel voorlopig ook nog wel negatief zal zijn. Blijft er dus over dat ik
namens mezelf spreek en zo is alles weer mooi op maat komen te liggen. Er wordt
in de moderne wereld al meer dan genoeg namens, doorgaans anonieme, anderen
gesproken, zoals je juist in deze dagen, met de verkiezingen in het verschiet, weer
veelvuldig kunt constateren.
Welnu, wat versta ik
onder nihilisme?
Ik versta onder
nihilisme de levenshouding, die het gevolg en de afspiegeling is van het feit
dat je weet dat de werkelijkheid in de grond van de zaak zonder waarde is.
Om die omschrijving
meteen al enigszins te profileren zal ik eerst iets zeggen over een veel
gebruikte interpretatie, die ook vanavond gegarandeerd ter sprake zal komen,
maar die ik nu buiten beschouwing wil laten. Het gaat over de opvatting dat er
in elke verandering, omwenteling eventueel, van een cultuur een “nihilistisch
moment” aan te wijzen is, voorzover namelijk de oude cultuurwaarden wegzakken
en hun zin en betekenis verliezen. Het worden dan eigenlijk holle frasen.
Niemand neemt ze meer serieus. Omdat er in een dergelijk geval echter tegelijk
nieuwe waarden aan het ontstaan zijn, waarden die wat de grondprincipes betreft
niet echt verschillen van de oude, laat ik dat vanavond voor wat het is. Het
uiteindelijk resultaat is immers dat er toch weer waarden zijn ontstaan, zij
het wellicht met een wat meer modern karakter.
Het gaat mij nu dus
niet om dat golfslagproces, maar om een veel dieper liggende zaak, het
nihilisme zelf. Een zaak die, zo half en half bewust, de gemoederen van heel
wat mensen bezig houdt, in die zin dat hij voor die mensen hevig verontrustend
is. Ik doel op de langzaam sterker wordende zekerheid dat de werkelijkheid
inderdaad volkomen zonder enige waarde is.
Om met Bolland te
spreken: "In wezen is de werkelijkheid volkomen nietigheid". En dat
betekent dan onmiddellijk ook dat al onze waarderingen en normen, maar ook al
onze idealen en levensbeschouwingen, wat hun maatgevende waarde betreft,
fictief zullen blijken te zijn.
Dat is voorwaar geen
kleinigheid! Want letterlijk alle beschaving berust op die waarderingen en
daaronder zijn er toch beslist wel een heleboel die zonder meer redelijk en
humaan genoemd kunnen worden. Moet dat dan allemaal verdwijnen? Daarover kan ik
om te beginnen dit zeggen: als wij er tegen protesteren dat al die
cultuurwaarden gedoemd zijn te verdwijnen, protesteren wij eigenlijk tegen onze
eigen cultuur. Die cultuur is namelijk analytisch en dat betekent, zoals u
weet, dat wij bezig zijn alles uit elkaar te halen. Nu dacht men aanvankelijk
dat die analyse van de werkelijkheid tenslotte een enkelvoudige en dus niet
verder te splitsen bouwsteen op zou leveren. In het natuurkundig onderzoek
probeert men sinds het begin van deze eeuw dat kleinste deeltje op te sporen,
maar daarbij doet zich iets heel merkwaardigs voor: hoe verder je
namelijk komt met die analyse, hoe meer het duidelijk wordt dat je geen
kleinste deeltje vindt, maar helemaal niets! De materiele werkelijkheid blijkt
helemaal niet uit dingen, uit enkelvoudige bouwstenen, te bestaan, maar uit
ongrijpbare en niet te bepalen beweeglijkheden die er af en toe wel
zijn en af en toe niet. En steeds blijkt dat wij met onze waarderingen uit het
dagelijkse leven geen vat krijgen op die geheimzinnige beweeglijkheden. Al die
waarderingen blijken niet van toepassing te zijn, ze gelden eenvoudig niet.
Wat is de vorm van die
beweeglijkheden: dat is niet te zeggen; wat is hun kleur; niet te
zeggen; wat is hun afmeting; niet te zeggen - en ga zo maar door! Dat betekent
dus dat je analytische onderzoek van de werkelijkheid letterlijk op
"niets" uitloopt. Daarmee wil ik natuurlijk niet zeggen dat je niet
een grote massa al of niet bruikbare kennis opdoet en ook wil ik niet zeggen
dat het analytische onderzoek niet nuttig zou zijn, maar het gaat er om dat je
uiteindelijk voor een situatie komt te staan waarover geen enkel waardeoordeel
meer is te geven. Hadden wij echt “een bouwsteen" gevonden, concreet en
meetbaar, dan hadden wij als het ware een "minimumwaarde" in handen
gehad, een waarde waartegen al het andere afgewogen had kunnen worden, maar dat
blijkt allemaal een fictie te zijn.
Een waardeoordeel ontstaat als je het
één met het ander vergelijkt. Daarbij moet u wel bedenken dat wij zelf
het zijn, die deze vergelijking maken, zodat het waardeoordeel altijd een
samenhang zal verraden tussen mij en datgene waarover ik dat oordeel
uitgesproken heb. Ik vergelijk het één met het ander en ik kom tot de conclusie
dat bijvoorbeeld het één voor mij van grotere waarde is dan het ander. Ik ken
die grotere waarde er aan toe op grond van allerlei overwegingen, die evenwel
allemaal op de één of andere manier te maken hebben met mijn belang. Als ik een
boekenkast wil maken zijn planken en schroeven en dat soort zaken voor mij van
belang; ik heb ze nodig anders komt die boekenkast er nooit. Maar het op de kop
tikken van die planken en schroeven kan zo af en toe heel wat voeten in de
aarde hebben en dat kan zo hoog oplopen dat ik tenslotte alleen nog maar
daaraan denk. Nu gaat het alleen nog maar over een boekenkast, maar intussen
hebt u misschien zelf al bedacht dat alles, waaraan wij waarde hechten op
dergelijke belangenverhoudingen berust.
Dat gaat bepaald niet
alleen maar over dingen die wij willen hebben, het gaat ook over dingen die wij
willen bereiken, dingen die voor ons een ideaal zijn. Ook idealen, hoe prachtig
op zichzelf ook, zijn belangenverhoudingen en dus ook waardeoordelen die wij
uitspreken op grond van een vergelijking die wij tussen onze actuele en onze
gewenste omstandigheden maken. En het zal u allemaal bekend zijn dat juist
idealen u helemaal in beslag kunnen nemen. We hechten grote waarde aan idealen...
Als
je de praktijk van onze cultuur bekijkt, dan zie je dat zo ongeveer iedereen
wel achter iets aanloopt, iets waaraan grote waarde gehecht wordt en dat
daardoor je denken beheerst, een bepaalde richting uit dwingt. Je kunt
bijvoorbeeld denken aan het zogenaamde "grote goed van de democratie"
en, wat tegenwoordig ook steeds naar voren gehaald wordt: de werkgelegenheid, die
volgens alle politici van meer waarde is dan wat dan ook. En wat te denken van
onze godsdienstige waarden en tegenwoordig ook de humanistische waarden. Dan
heb je nog de waarde van het leven, waarbij men zich op het ogenblik afvraagt
of die waarde voor iedereen wel even groot zou zijn: wat is de waarde van een
demente bejaarde en wat die van haar verzorger? Wegen die wel tegen elkaar op?
In mijn tijd werd de waarde van een soldaat in oorlogsomstandigheden gesteld op
een gulden vijftig - heel leerzaam is het om die waarde eens te vergelijken met
die van een straaljager of een kruisraket! Ik wil maar zeggen dat in onze
cultuur alles in waarden uitgedrukt wordt, hetgeen uiteraard ook duidelijk
blijkt uit het feit dat wij overal voor moeten betalen en omgekeerd ook overal
voor betaald moeten worden.
Wij stuiten hier op een
eigenaardige tegenspraak: enerzijds worden wij allemaal beheerst door een
wijdvertakt stelsel van waarden, terwijl anderzijds onze analytische cultuur er
toe leidt dat je tenslotte nergens meer waarde aan kunt hechten omdat de werkelijkheid
bij analyse in niets uitloopt. Toch is dit in feite helemaal geen tegenspraak.
Het geven van een waardeoordeel immers komt voort uit de vergelijking van het
een met het ander en die vergelijking berust op het van elkaar scheiden van dat
één en dat ander, op analyse dus. Zo ziet u dat er tijdens het analytische
cultuurproces voortdurend waardebepalingen plaats vinden, terwijl er tegelijk,
met het in zicht komen van het einde, duidelijk gaat worden dat er geen enkele
waarde te bepalen valt omdat je aan het einde van de analyse niets over houdt.
Het gaat steeds meer blijken dat wij slechts “waarde hechten aan” de dingen en
dat wij dat doen omdat er in werkelijkheid geen waarde bestaat. De waarde van
de dingen is een fictie. In dit verband is het wel aardig om op te merken dat
wij deze zaak kennelijk steeds onbewust hebben geweten. Waarom zouden wij
anders spreken van "waarde hechten aan...".
Het fictieve karakter
van de waarden en de daarbij behorende oordelen komt in onze samenleving steeds
duidelijker naar voren. Het zal u zeker opgevallen zijn dat het tegenwoordig
almaar moeilijker wordt om tot een oordeel te komen over allerlei zaken. En dan
gaat het niet alleen over politieke, ideële zaken of morele zaken, maar ook
over praktische kwesties en technische kwesties. Zo komt de thans weer
opgelaaide discussie over nieuwe kerncentrales eigenlijk ook neer op het
toenemende onvermogen om tot een waardeoordeel te komen. Zelfs over de
technische en wetenschappelijke problemen kunnen de deskundigen het niet meer
eens worden, terwijl je toch zou zeggen dat op dit terrein de onweerlegbare
wetenschappelijke kennis de maat is. Één en één is twee, daar kan je niet voor
en niet tegen zijn, dat is gewoon zo. Maar toch is het niet helemaal zo - daar
kom ik straks op terug als ik het over “de betekenis" van de dingen zal
hebben.
Eerst wil ik nog iets meer over onze
huidige samenleving zeggen. Je kunt namelijk ook opmerken dat het gros van de
mensen langzaam maar zeker bezig is de dingen te ontwaarden en dan bedoel ik
zowel de materiele als de niet materiele zaken. Over de materiele zal ik kort
zijn, voornamelijk omdat de tijd mij ontbreekt om dat uitvoerig uit te diepen.
In het ontwaarden van de spullen speelt namelijk ook het al of niet schaars
zijn van de goederen een rol. Wij gooien 's maandags het oude brood in de
vuilnisbak omdat de bakker weer vers brood in voorraad heeft en wij dat
betrekkelijk gemakkelijk kunnen aanschaffen, maar in Ethiopië zou men voor dat
oude brood een moord doen. De waarde van dat oude brood is daar nauwelijks te
becijferen, terwijl het hier nauwelijks de moeite waard is. Er speelt dus, wat
de materiele ontwaarding betreft een groot aantal factoren een rol, maar u zult
het hopelijk met me eens zijn dat je toch zou kunnen spreken van een toenemende
onverschilligheid voor de waarde van de
spullen. Ik denk trouwens dat dit een van de redenen is waarom producenten
steeds energieker in de weer zijn om hun waren doormiddel van onnutte
verfraaiingen een schijn van grotere waarde te geven.
Hoe dan ook, mijn interesse - en hopelijk
ook de uwe - gaat nu meer uit naar de geestelijke zaken, laten we zeggen: de levensbeschouwingen.
Zoals gezegd kunnen we ook daarbij een toenemende ontwaarding constateren. Een
wat meer uitvoerige analyse hiervan leert ons trouwens nog een paar
interessante dingen, die betrekking hebben op wat ik pleeg te noemen: "het van bovenaf denken". Hoe
ontstaat namelijk een levensbeschouwing, een geestelijk of maatschappelijk
ideaal, een “utopie” desnoods? Er ontwikkelt zich onbewust in de mensen die tot
een bepaalde cultuur behoren een nieuw inzicht in hun eigen werkelijkheid. Zo'n ontwikkeling gaat
betrekkelijk langzaam, hij realiseert zich doorgaans via meerdere generaties.
(Ik moet dit in het
kort vertellen en daarom laat ik het achterwege om de gedachte, dat er een
ontwikkeling in het menselijk zelfbewustzijn zou bestaan, te onderbouwen. Ik
zeg dit er maar even bij, omdat er denkers zijn die ontkennen dat er een
dergelijke ontwikkeling zou zijn, volgens mij ontkennen zij dat ten onrechte.
Ik vermoed omdat zij het begrip "ontwikkeling" associëren met de
gedachte dat een ontwikkeling een doel zou moeten hebben, iets wat ik op mijn
beurt weer ontken).
Er
ontwikkelt zich dus onbewust een nieuw inzicht. Je zou dat een "collectief
inzicht" kunnen noemen, maar ik houd niet zo van dat woord
"collectief ", en ook de Hegelse term "Weltgeist" vind ik
niet meer zo erg bruikbaar. Hoe dan ook, het kan niet uitblijven dat dit nieuwe
inzicht geleidelijk tot het zelfbewustzijn van een beperkt aantal mensen gaat
doordringen en door die mensen herkend en gewaardeerd wordt als iets dat de
moeite van het nastreven waard is. Het wordt voor die mensen een ideaal en dat
ideaal wordt aan de andere mensen als een noodzakelijke en waardevolle nieuwe
levensbeschouwing voorgehouden. Bovendien wordt dat nieuwe ideaal nader
uitgewerkt: men gaat uitzoeken hoe het verwezenlijkt zou kunnen worden, welke
verschijnselen daarbij zullen optreden, hoe de daarbij behorende ethiek onder
woorden gebracht zou kunnen worden en als maatgevend zou kunnen gaan gelden. Al
met al ontstaat er nu een stelsel, dat geheel en al doortrokken is van waarden,
"hoge waarden" desnoods. De nieuwe idealisten richten hun gehele
leven naar die nieuwe "hoge waarden” in en zij zijn almaar in de weer om
hun omgeving naar die nieuwe waarden te beoordelen. Alles verschijnt in het
licht van dat ideaal. En natuurlijk, zo langzamerhand komen er steeds meer
mensen die hetzelfde ideaal hebben, het wordt zelfs gaandeweg een norm voor de
gehele samenleving!
Nu
is het opmerkelijke van deze norm dat hij van bovenaf komt. Eigenlijk bestaat
hij voorlopig alleen maar in het zelfbewuste denken van een aantal mensen, een
groot aantal, de meerderheid desnoods. Maar ten aanzien van de
samenleving als geheel moet die norm toch nog …afgedwongen worden. Het is iets
waardevols, dat nog lang niet door iedereen vanzelfsprekend als zodanig
gezien wordt. Vaak lijkt het wel daarop, maar dan zijn het de conditioneringen,
die ook weer van bovenaf, via opvoeding en onderwijs, deze schijn veroorzaken. Dan praten we
elkaar allemaal na dat we ons aan dit of aan dat hebben te houden om ons er
tegelijkertijd aan te onttrekken, als we de kans krijgen. Het betalen van
belasting is daarvan een voorbeeld. Ik wil zeggen: een geconditioneerde waarde
is nog lang geen vanzelfsprekendheid, iets waaraan je je, zonder dwang van
bovenaf, vanzelf houdt. De conditioneringen spelen dus eigenlijk de rol van een
soort van preventieve politieagent, juist om de waardevolle norm bij de mensen
af te dwingen. Het spreekt, dunkt mij, vanzelf dat diegenen, die een dergelijke
waardevolle norm vertegenwoordigen, bepaalde elites dus, er alles aan
gelegen is de zaak in stand te houden, deels omdat zij er inmiddels een stevig
belang bij hebben gekregen binnen het kader van de maatschappelijke
organisatie, maar toch wel degelijk ook omdat het voor hen werkelijk iets
waardevols is. Zo betekent
voor de christenen het christendom een niet gering maatschappelijk
belang, maar ook een waardevolle norm voor de samenleving.
Hetzelfde kan je zeggen van bijvoorbeeld het humanisme, dat in ons land als
Humanistisch Verbond een toenemend maatschappelijk belang paart aan een
geestelijke waarde. En bij beide, christenen en humanisten, kun je tegenwoordig
waarnemen dat zij zich sterk willen maken tegen het toenemend
"nihilisme", het verval van normen en waarden, dat inderdaad voor hun
maatgevende hogere normen en waarden bedreigend is. Dat gaat zelfs zo
ver dat men in humanistische kringen onlangs uitgeroepen heeft dat men desnoods
samen met de kerken - stel je voor! - de strijd tegen het nihilisme moet
aanbinden.
Wat is nu dit
nihilisme, dat hen als een schrikbeeld voor ogen staat? Is dat voor de mensheid
nu echt zo bedreigend? Let u eens op het volgende proces: dat
"bovenliggende" geestelijke goed, die hogere normen en
waarden, die dalen langzaam maar zeker af in de mensen. Dat wil zeggen dat zij
“vanzelfsprekend” gaan worden. Zij gaan hun "hogere" karakter
verliezen doordat het aanvankelijke, vastgelegde en geformuleerd stelselmatige
zich oplost, zodat er tenslotte niets over blijft. Maar, let op, waarvan blijft
er niets over? Uiteraard van het stelselmatige. Je zou kunnen zeggen dat de
formule zich oplost. Precies zoals de gehele vastgelegde verschijnende
werkelijkheid zich bij analyse oplost, zoals ik daarstraks vertelde. Het door
christenen, humanisten en anderen gesignaleerde "nihilisme" doet dus
de inzichten niet verdwijnen, maar de idealistische waarde daarvan. En daarvoor
in de plaats wordt de zaak “verlevendigd”. De zaak komt als een
vanzelfsprekendheid in het leven van de mensen te liggen en gaat nu “betekenis”
krijgen. Dat wil zeggen dat hij niet langer uit het geheel van de werkelijkheid
gelicht wordt als een waardevolle bijzonderheid, als iets "waarom het zou
gaan", maar nu beschouwd wordt als een beweeglijke verhouding binnen het
leven zelf.
Betekenis is dus een
ander begrip als waarde. Een piano kan een grote waarde vertegenwoordigen, hij
kan mij wel een ton gekost hebben en voor twee ton verzekerd zijn, terwijl hij
voor mij toch geen betekenis kan hebben als muziekinstrument als ik totaal niet
geboeid word door muziek. Maar als ik wel van muziek houd betekent die piano
veel voor mij, zelfs als het een oude en gammele is. Je moet dus de begrippen
"betekenis" en "waarde" goed van elkaar onderscheiden, maar
ik geef toe dat dit vaak moeilijk is, omdat één en ander in ons taalgebruik en
dus ook in ons denken - erg door elkaar heen loopt. Veelal wordt de betekenis
uitgedrukt in de waarde en dan zegt men: "ik zou die piano nog voor geen
miljoen willen missen". Verwarrend is dit dus wel, maar misschien helpt
het als ik zeg dat iets, als het om de waarde gaat, altijd uit het verband van
het geheel gelicht wordt, terwijl het wat betreft de betekenis steeds binnen
dat verband tot zijn recht komt. Waarde is gegrond op het gespletene, het uit
elkaar zijnde, maar betekenis daarentegen op het volledig samenhangende.
Het begrip
"betekenis" behoort bij het nihilisme en dus behoort de samenhang
daar ook bij. Nihilisme zonder de samenhang der dingen is vernietiging, maar
met die samenhang doet het alles tot zijn recht komen. In samenhang met het
geheel van mijn leven heeft de piano betekenis en komt tot zijn recht. Daarom
zal ik hem ook goed verzorgen, zelfs als hij oud en gammel is. En ook dat ligt
anders als het over de waarde zou gaan. Wij verzorgen de dingen waaraan wij
waarde hechten beter dan de minder waardevolle dingen. Deze laatste vallen
tegenwoordig vaak onder de categorie "wegwerpartikelen". Geen wonder
dat er een enorme verspilling gaande is. Geen wonder dat een wasmachine niet
echt goed gemaakt wordt, het gaat niet in de eerste plaats om de betekenis van
dat apparaat, maar om de economische waarde ervan.
Dit
geldt ook voor de idealen en de levensbeschouwingen. Ook daarbij is de
betekenis nauwelijks van belang; het gaat om de waarde als macht in de
samenleving. Een geloofsovertuiging behoeft niets te betekenen, als hij zich
maar leent tot machtsuitoefening. Mij dunkt dat het C.D.A. hiervan een
schitterend voorbeeld is! Maar, wat mij betreft gelukkig, zakken de
geformuleerde waarden weg in het leven. Je zou zo zeggen dat de oorspronkelijke
idealisten dit zouden moeten toejuichen, maar dat is niet het geval. Je
moet namelijk niet vergeten dat de formules zich opgelost hebben. Daardoor ziet
de zaak er nu geheel anders uit dan toen het nog een welomschreven ideaal was
waarover theoretische verhandelingen gehouden konden worden. De zaak ziet er
zelfs zozeer anders uit, dat hij zich om te beginnen en voorlopig als iets
betrekkelijk negatiefs vertoont, namelijk als onverschilligheid
voor die oorspronkelijke geformuleerde idealen! Men vindt dat, met permissie,
maar "geouwehoer" en men vraagt zich terecht af wat je daaraan hebt!
In
ieder geval is men niet meer bereid die normen en waarden als een van bovenaf
opgelegde dwang te accepteren. Dat nu zien wij overal in onze maatschappij
plaats grijpen: de dwang van bovenaf, op allerlei gebieden, is er nog wel, maar
hij wordt steeds minder serieus genomen; de eerbied voor het gezag van
maatschappelijke of geestelijke leiders neemt zienderogen af. En omdat de
waardevolle formules niet meer geaccepteerd worden lijkt het, van bovenaf
gezien, of de er aan ten grondslag liggende inzichten verdwenen zijn. Maar dat
is nu juist niet het geval! Zij zijn zich gaan vertonen in het alledaagse leven
en hebben hun ideale en elitaire karakter verloren.
Als
je dat niet ziet - en van bovenaf is dat nauwelijks te zien - ga je de mensen
allerlei verwijten maken: ze zouden apathisch, onverschillig, materialistisch en
acultureel zijn! En volgens sommige denkers en sociologen zouden
zij dan extra gevoelig zijn voor nieuwe autoritaire systemen. Maar dat is nu
juist niet waar: met het verlevendigen, het "alledaags" worden van de
inzichten wordt de ontvankelijkheid voor nieuwe elitaire waarden steeds
kleiner. De mensen zijn almaar minder te vinden voor ideologieën die hen
gehoorzaamheid afdwingen aan hogere waarden. Ze willen daar niet meer achteraan
lopen, hun persoonlijkheid daarop afstemmen. En daarmee gaat op den duur een
geheel wereldbeeld van onderworpenheid, slaafsheid en minderwaardigheid en
daarmee gepaard gaande schuldgevoelens verdwijnen. Maar nogmaals: de inzichten
verdwijnen niet. Ik zou daarentegen willen zeggen: daarmee is het nu in orde
gekomen.
Hoe
helder die aanvankelijke idealen inhoudelijk ook waren, zij behoren niet als
een dwangsysteem over de mensen te heersen en de mensen behoren er niet als
slaven achteraan te lopen. En als zij dat op den duur niet meer doen, zullen
zij ook in staat zijn om zichzelf te besturen. Hier ligt dan ook de verbinding
tussen nihilisme en anarchisme, maar het
uitwerken daarvan zou weer een geheel nieuwe lezing vergen, en daarom laat ik
het vanavond hierbij.
bovenstaande
tekst is geschreven:
Door
Jan Vis, filosoof.
Terug naar: de Startpagina
Naar bladwijzer(s): Materialistisch-apatisch-onverschillig ; Wij
protesteren tegen onze eigen cultuur ; Maatschappelijk
belang ; Waarde hechten aan IDEALEN ; Levensbeschouwingen
; Werkgelegenheid
; Opvoeding-1
; Onverschilligheid ;
Naar artikelen: Kunnen
moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37, ; Abortus, de christelijke praktijken ; Godsdienst en Geloof ; God
bestaat niet ; De verdedigers van de Godsdienst ; Evolutie of Creatie
; het
zelfbeschikkingsrecht. ; Een
korte schets van de “Menselijke Seksualiteit” ; De
verloedering van de seksualiteit ; Briefwisseling -Incest ; Het
toenemend belang van het Atheïsme ; De
fundamentele intolerantie van de Godsdienst ; Nihilisme ; Bedreiging van het vrijdenken en het atheïsme
; Waarom
is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld..? zie no. 27. ;
Toch nog
een Theocratie- zie afl. 18 ; Ongewenst atheïsme- zie afl. 32 ; Een grens te ver (Israël) ; Verbieden
van de godsdienst..?-zie afl. 21 ; Discrimineert
/ onderdrukt de Westerse Cultuur..? zie aflevering 60 / 61 ; Waarom is de
Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld ..? zie no. 27 ; De Islam ; Het staat in
de Koran- zie aflevering 36 ; De heilige wet-De Sjari’a
; Burqa, volg bladwijzer ; Kunnen
moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37 ;
Het
zelfbeschikkingsrecht ; Is
er dan toch nog een GOD..? Hoe zit dat..? ; Individualisering ; Individualisering-Tomeloze
verwarring-Collectieve krankzinnigheid_zie nr. 12
; De Islam is met groot succes in
opmars.-afl.18 ; Waar
gaat het in de mensheid nu wezenlijk om..? ; Een dodelijke oorlogsverklaring aan de mens-afl.65
; Geen GOD, wat
dan..! ; Hoe
zit het nou met God, Allah, Jahweh, Religies, etc. ; Bestaat
GOD toch..? ; Jodendom en het Christendom hebben een heldere intuïtieve
basis, die teruggaat tot diep in de grijze oudheid. Hoe zit dat met de
Islam..?-zie nr. 64 ; AGRESSIE
; Hoe herstel je “
HET GEZAG ” ; GEMOEDELIJKHEID/vriendelijkheid -zie A-afl.22 , B -De
Filosoof en de Politiek en C -scroll
naar 54 en 59 ; Nihilisme en Anarchisme als basis van het Atheïsme
; Discussie
over Atheïsme - zie nr. 20 ; Moskeeën; de Islam is met groot succes in opmars-zie afl.18 ; …en
dat is een van de weinige dingen waarin je de Islam gelijk kunt geven - zie
inhoudsopgave - nr. 03 ; Beschaving..!
- versus Cultuur..! - 61 ; Hoofddoekjes-afl.37/38
; DE ISLAM ; Afghanistan-Taliban-ISLAM-zie
afl.27/28 en bladw. ; REGEREN..? - zie bladwijzers ; Het toenemend belang van het Atheïsme ; Veiligheid ; PRIVACY
en VRIJHEID - zie bladw. ; Oorzaak SEXUEEL
misbruik - zie bladw. ; Het
HUWELIJK is een belediging voor de LIEFDE - zie bladw.
; Overspel/Huwelijkswet-zie
bladw. ; Houden van...Liefde...Trouw ; De MENS
als Liefde, Sexueel en Maatschappelijk-zie bladw. ; Democratie-1-zie afl.25 ; Buitenechtelijke
relatie - Overspel - Liefde - zie bladwijzers ; Overspel -
De sexualiteit is geen huwelijks-aangelegenheid - zie
bladw. ; Wilders ;
Proces van de EEUW(telegraaf) ; De ontwikkeling van het denken ;
Pagina's
zijn door mij uit het tijdschrift van De Vrije Gedachte No. 190. oktober 1988
overgenomen.
Aangezien
de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten maar juist voor alle mensen,
is het citeren uit mijn werk zonder meer toegestaan. Wel echter zou ik het op
prijs stellen dat het citeren vergezeld gaat van een duidelijke bronvermelding!
(Jan Vis)
|
|